Γιατί αφήνουν τα θρανία

Είναι γνωστό ότι η διά νόμου θεσμοθέτηση της
9χρονης υποχρεωτικής εκπαίδευσης δεν αποδείχθηκε ικανή να εξαλείψει από μόνη
της την πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου και τη μη ολοκλήρωση της βασικής
εκπαίδευσης.

ΚΑΘΕ ΧΡΟΝΟ 15.000 παιδιά «εξοστρακίζονται» από το
υποχρεωτικό σχολείο, η φοίτηση στο οποίο θεωρείται η βάση για την απόσπασή
τους από τον κόσμο του αναλφαβητισμού, για τη διεκδίκηση βασικών και
θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σε πρόσφατη έρευνα του Παιδαγωγικού
Ινστιτούτου, στην οποία χαρτογραφείται ο αποκλεισμός από την υποχρεωτική
εκπαίδευση κατά νομό, επισημαίνονται οι περιοχές της χώρας μας με τα
μεγαλύτερα ποσοστά μαθητών που δεν ολοκληρώνουν το 9χρονο σχολείο και το
εγκαταλείπουν πρόωρα (πίνακας 1). Σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής
Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος (ΕΣΥΕ) στη διάρκεια της δεκαετίας 1985-1994
πάνω από 200.000 παιδιά εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο, πυκνώνοντας τις
γραμμές των παλιών αναλφάβητων με σύγχρονο, ηλεκτρονικής εποχής, «αίμα».

Η επίσημη ρητορική περί
«συμμετοχής όλου του πληθυσμού σχολικής ηλικίας στις βασικές εκπαιδευτικές
διαδικασίες του 9χρονου υποχρεωτικού σχολείου» και περί «ατομικών και
κοινωνικών δικαιωμάτων» απέχει από την πραγματικότητα, αφού είναι φανερό ότι
όπως και πολλά άλλα ανθρώπινα δικαιώματα έτσι και το δικαίωμα στην εκπαίδευση
προϋποθέτει την ύπαρξη άλλων δικαιωμάτων, χωρίς τα οποία η άσκησή του
καθίσταται αδύνατη από τον δικαιούχο.

Ποια είναι, όμως, τα αίτια που
οδηγούν τα παιδιά στην εγκατάλειψη της υποχρεωτικής εκπαίδευσης;

Στο
βασικό αυτό ερώτημα έρχεται να απαντήσει με σαφήνεια η έρευνα του
κοινωνιολόγου Βασίλη Βουιδάσκη, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης.

Η
έρευνα πραγματοποιήθηκε σε όλα τα Γυμνάσια του Ν. Ρεθύμνης και αφορούσε όλους
τους μαθητές που γράφτηκαν στο σχολείο από το 1984/85 ώς και το 1993/94.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τα αποτελέσματα της έρευνας, στη διάρκεια αυτών των ετών,
το 27% περίπου, περισσότερο δηλαδή από το ένα τέταρτο των μαθητών που γράφτηκε
στα Γυμνάσια του νομού, δεν κατάφερε να ολοκληρώσει τις βασικές υποχρεωτικές
σπουδές (πίνακας 2).

Στην αναζήτηση των αιτιών εγκατάλειψης του σχολείου,
ο Βασίλης Βουισδάκης ήρθε σε επαφή με τους τρεις πρωταγωνιστές της μαθησιακής
και κοινωνικοποιητικής διαδικασίας του παιδιού: τους εκπαιδευτικούς, τους
γονείς των παιδιών που εγκατέλειψαν το σχολείο και τα ίδια τα παιδιά.

Το
αρνητικό οικογενειακό περιβάλλον αποδεικνύεται ότι έχει άμεση σχέση με τη
μαθητική διαρροή και τη μελλοντική πορεία του παιδιού.

Πολυμελείς
οικογένειες, με γονείς χαμηλού εκπαιδευτικού κεφαλαίου, με χαμηλό ετήσιο
εισόδημα, εξαιτίας της επαγγελματικής τους απασχόλησης και της εργασιακής τους
κατάστασης, δημιούργησαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την εγκατάλειψη του
σχολείου από τον μαθητή.

Σ’ αυτές μπορούν να προστεθούν και οι ειδικές περιπτώσεις εκείνων
των παιδιών, τα οποία προέρχονταν από μετανάστες ή από επαναπατρισθέντες
γονείς, ορφανά, παιδιά διαζευγμένων ή εν διαστάσει γονέων, καθώς και τα παιδιά
με κάποια μορφή σωματικής αναπηρίας.

Πρόκειται για παιδιά, τα οποία κατά
κανόνα είχαν τελειώσει ολιγοθέσια δημοτικά σχολεία και για τον λόγο αυτόν
είχαν μεγάλα γνωστικά κενά και επομένως μαθησιακές δυσκολίες, οι οποίες
πολλαπλασιάστηκαν στο Γυμνάσιο.

Οι μαθητές αυτοί όχι μόνο δεν είχαν
βοήθεια στα μαθήματα από το οικογενειακό περιβάλλον, αλλά, αντίθετα, ήταν
υποχρεωμένοι να βοηθούν τους γονείς τους στις εργασίες τους κατά τη διάρκεια
της φοίτησής τους στο σχολείο, γεγονός που είχε ως συνέπεια να ενταχθούν από
πολύ νωρίς όχι στη σχολική μαθησιακή, αλλά στην παραγωγική εξωσχολική
διαδικασία.

Σχολικούς και οικογενειακούς λόγους, οι οποίοι τα έκαναν να
διακόψουν το σχολείο, επικαλέστηκαν τα ίδια τα παιδιά που το εγκατέλειψαν.

ΤΑ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΡΡΟΗΣ

Τα πρωτογενή αίτια
βρίσκονται σε μεγάλη σχέση με όσα έως τώρα αναφέρθηκαν και προϋποθέτουν
μάλιστα την ίδια την ύπαρξή τους.

Πρόκειται για την ύπαρξη της ίδιας της
κοινωνικής δομικής βίας, η οποία εκδηλώνεται με τη μορφή της κοινωνικής
αδικίας και ανισότητας, κοντολογίς της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από τον
άνθρωπο.

Αυτή αρνείται επίμονα την αυτοπραγμάτωση και την αυτοκαταξίωση
όλων των μελών της ίδιας κοινωνίας και στερεί από πολλά παιδιά το δικαίωμα να
έχουν πρόσβαση στα υπάρχοντα αγαθά, ενώ σε άλλα τα παρέχει με απλοχεριά.

Πρόκειται για την κοινωνία της ανισότητας που προκαλεί τον κοινωνικό
αποκλεισμό των μη προνομιούχων ατόμων, επιβραβεύει τους ήδη προνομιούχους και
αδικεί τους ήδη αδικημένους.

Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ στάση και αντίδραση των γονέων στην
απόφαση των παιδιών να διακόψουν το σχολείο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Σύμφωνα με τον Βασίλη Βουϊδάσκη, οι μισοί από τους γονείς συμφώνησαν με την
απόφαση των παιδιών τους να διακόψουν. Ένα μικρό μέρος από τους γονείς
αδιαφόρησε γι’ αυτή την απόφαση των παιδιών. Στη χειρότερη περίπτωση, ένα άλλο
μικρό ποσοστό των γονέων προέτρεψαν τα παιδιά να διακόψουν ή τα εμπόδισαν να
συνεχίσουν την υποχρεωτική εκπαίδευση.

Στον σχολικό χώρο παίζεται η
τελευταία πράξη του δράματος της μαθητικής διαρροής. Ο ίδιος ο θεσμός, του
οποίου μοναδικός σκοπός ύπαρξης είναι η εκπαίδευση όλων των αυριανών πολιτών,
λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής της κοινωνικής ανισότητας και του
εξοστρακισμού πολλών παιδιών ακόμα και από την υποχρεωτική εκπαίδευση.

Παράλληλα, από τα αποτελέσματα της έρευνας φάνηκε ότι πολλοί εκπαιδευτικοί, με
τη μία ή την άλλη μορφή της συμπεριφοράς τους, γίνονται υπαίτιοι της μαθητικής
διαρροής. Αυτός ο οποίος είναι σε θέση να γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα τα
προβλήματα και τις δυσκολίες της μαθησιακής διαδικασίας είναι ο εκπαιδευτικός.
Αυτός γνωρίζει καλά τον αγώνα και την αγωνία του στην προσπάθειά του να
μεταφέρει τη γνώση στους μαθητές που προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά
στρώματα, με διαφορετική οικογενειακή αγωγή, με διαφορετικό πνευματικό επίπεδο
και με διαφορετική προσωπικότητα. Ακόμα όμως και σε στιγμές κατά τις οποίες η
υπομονή και η αντοχή του εξαντλούνται, είναι λαθεμένη και μόνο η απλή σκέψη να
απαλλαγεί από την παρουσία κάποιων μαθητών οι οποίοι για τον ένα ή τον άλλο
λόγο γίνονται ενοχλητικοί και πολύ κουραστικοί.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο Νομό Ρεθύμνης
από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης Βασίλη Βουϊδάσκη και περιέχεται στο
βιβλίο «Δικαίωμα ή υποχρέωση η εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση» που
κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από τις εκδόσεις Gutenberg.