Νίκος Καββαδίας: Ο βίος της στεριάς

Η «αντινομία» είναι μια λέξη που χρησιμοποιεί ο Νίκος Καββαδίας στην ποίησή του. Είναι όμως και μία λέξη που τον χαρακτηρίζει από την αρχειακή του εικόνα. Σύμφωνα με το λεξικό – που χρειάζεται συχνά μελετώντας τον Καββαδία –, η αντινομία είναι η ασυμφωνία δύο νόμων ή δύο άρθρων ενός νόμου στη νομική επιστήμη και στην καθημερινότητα η αντίθεση των σκέψεων και πράξεων ενός ατόμου.

Αυτό συμβαίνει και με τον Μαραμπού ή Κόλια, όπως τον έλεγαν αυτοί που τον γνώριζαν. Εκείνος που έγραψε τόσο συμπαγή ποίηση, που υπήρξε τόσο συγκροτημένος στα πεζογραφήματά του, δεν είχε καμία τάξη στα χαρτιά του. Αποκόμματα σκόρπια μέσα σε βιβλία δίπλα σε γράμματα και κάρτες, χειρόγραφα μέσα σε περιοδικά και σε κουτάκια, ατζέντες με τηλέφωνα, σημειώσεις και λευκές κόλλες διάσπαρτες. Εκείνος που έβαζε σχεδόν αλφαβητικά τα βιβλία των άλλων στη βιβλιοθήκη του και κρατούσε τα ντυσίματά τους ακόμα και λιωμένα ή σκισμένα, δεν είχε κάπου συγκεντρωμένες τις εκδόσεις των δικών του βιβλίων και τις δικές του δημοσιεύσεις.

Ο διττός του βίος αποτυπώνεται και στο αρχείο που άφησε πίσω του και συγκέντρωσε και τακτοποίησε αρχικά η αδερφή του Τζένια και στη συνέχεια η ανιψιά του Ελγκα. Η ζωή της θάλασσας και η ζωή της στεριάς. Τα καρτ ποστάλ, ο Τύπος, οι εκδόσεις, τα δώρα και τα αντικείμενα που κουβαλούσε μαζί του, μαζί με τα αποκόμματα από τα εισιτήρια μουσείων και θεαμάτων που έφερνε γυρνώντας από τα ταξίδια, υπάρχουν μαζί με όσα βρίσκονταν σταθερά στο σπίτι να τον περιμένουν.

Η ποιητική – λογοτεχνική του ζωή με ό,τι αυτή έφερε πίσω της άλλοτε συνομιλεί και άλλοτε μοιάζει μη τέμνουσα με τη ζωή του στα καράβια, τις συζητήσεις με τους συναδέλφους και τις δυσκολίες του επαγγέλματος. Οι περισσότεροι από τους συναδέλφους του, ειδικά τα πρώτα χρόνια, δεν γνώριζαν τίποτα για τη συγγραφική του δραστηριότητα και, από την άλλη, πολλοί από τους λογοτέχνες αμφισβητούσαν την επαγγελματική του επάρκεια.

Εξερευνώντας τον ιδιωτικό του κόσμο, παρατηρεί κανείς ότι ο ποιητής συνδεόταν βαθιά συναισθηματικά με τους ανθρώπους, αλλά και με συγκεκριμένα πράγματα, ακόμα και με αποκόμματα που μπορεί να κρατούσε χρόνια κοντά του. Για αυτό άλλωστε και η καμπίνα του ασυρμάτου ήταν γεμάτη αφίσες και φωτογραφίες που ξεκινούσαν από τον Γιώργο Σεφέρη και κατέληγαν σε έργα του Σαγκάλ και του Μοντιλιάνι.

Το Αρχείο Καββαδία μαρτυρά επίσης και την ευρύτητα της γνώσης τού ιδανικού και «άξιου» εραστή των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων. Βιβλία, έγγραφα και σημειώσεις του καλύπτουν μια τεράστια θεματολογική γκάμα. Πολλά βιβλία τέχνης, ποίηση, λογοτεχνία, μελέτες, δοκίμια, εκδόσεις που αφορούν την ιστορία, την πυγμαχία, την πορνεία, τη δημοτική παράδοση… Αλλο ένα πρώτο συμπέρασμα που μπορούμε να βγάλουμε από όσα υπάρχουν στους φακέλους που ανήκουν πια στα Γενικά Αρχεία του Κράτους ύστερα από τη δωρεά του τελευταίου του κληρονόμου Φίλιππου Χατζόπουλου είναι ότι δεν απέφευγε τις φωτογραφίες και δεν είχε κάποιο πρόβλημα με την εικόνα του. Εκατοντάδες είναι οι στιγμές στις οποίες αποτυπώνεται είτε ποζάροντας είτε όχι από διάφορα μέρη του κόσμου. Κάποιες από τις φωτογραφίες που φύλασσε είχε βγάλει και ο ίδιος.

Ενα ακόμα στοιχείο στο οποίο αξίζει να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα είναι η λογοτεχνική εικόνα του στον εξωποιητικό κόσμο. Δηλαδή, του αρθρογράφου και πεζογράφου Καββαδία. Ειδικά από το 1932 έως το 1936 είχε μια έντονη παρουσία κυρίως σε εφημερίδες του Πειραιά, με πεζογραφήματα και κριτικά κείμενα που παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Το «πρόσωπο» του πεζογράφου / αρθρογράφου Καββαδία, άδικα, έχει υποτιμηθεί. Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ οι ποιητικές του συλλογές ανατυπώθηκαν πολλές φορές από την πρώτη τους έκδοση και μετά, η δεύτερη έκδοση του πεζού «Βάρδια» έγινε από τον Κέδρο το 1976, δύο χρόνια μετά τον θάνατό του και είκοσι δύο χρόνια μετά την πρώτη έκδοση, ενώ τα πεζά «Του πολέμου», «Στο άλογό μου» και «Λι» τυπώθηκαν σε βιβλίο για πρώτη φορά το 1987 και σήμερα τα χειρόγραφά τους διασώζονται.

Αξίζει επίσης να σταθούμε και στη σημαντική παρουσία του εκτός συνόρων, που αποτυπώνεται ξεκάθαρα μέσα στο αρχειακό σύνολο με δεκάδες αναφορές στην ποίησή του κυρίως σε ανθολογίες (αμερικανική, γαλλική, πολωνική, γερμανική κ.ά.), που συμπεριέλαβαν μεταφρασμένα ποιήματά του, αλλά και αυτούσιες μεταφράσεις του έργου του, με πρώτη αυτή της «Βάρδιας» στα γερμανικά το 1954 και στα γαλλικά αργότερα.

Η στερεοτυπική εικόνα θέλει τον ποιητή να είναι απομονωμένος και απόμακρος, όμως η αλληλογραφία του καταρρίπτει αυτή τη θεώρηση, αφού αλληλογραφεί με πάρα πολύ κόσμο και το περιεχόμενο των γραμμάτων είναι κυρίως εγκάρδιο, φανερώνοντας σχέσεις ουσίας, αγάπης και αλληλοσεβασμού που διαρκούσαν πολλά χρόνια και είχαν μεγάλη δυναμική.

Παρότι πέρυσι συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από τον θάνατο του Νίκου Καββαδία, η ύπαρξη του αρχείου του παρέμενε άγνωστη. Το ορόσημο της δωρεάς του στον μεγαλύτερο δημόσιο αρχειακό φορέα φαίνεται να ανοίγει μία μεγάλη πόρτα προς μια νέα σαγηνευτική διαδρομή στον πολύπλευρο και πολυσήμαντο κόσμο του.

Η ζήση της θάλασσας

Για τον ποιητή Καββαδία έχουν γραφτεί πολλά, για τον άνθρωπο Καββαδία επίσης. Για τον πεζογράφο Καββαδία λιγότερα και για τον ναυτικό Καββαδία ελάχιστα. Κι όμως ένα μεγάλο μέρος του αρχείου του αφορά την παράλληλη ζωή του ως ναυτικού: τα πρώτα δέκα χρόνια ως ναύτης κυρίως σε φορτηγά πλοία και τα επόμενα, μέχρι την τελευταία στιγμή, ως ασυρματιστής κυρίως σε επιβατικά.

Ο ναυτικός κόσμος ήταν εκείνος που του έδωσε τα σκηνικά και τα κοστούμια στον ποιητικό του θίασο. Ηταν η αντισυμβατική συνθήκη που τον γοήτευε από μικρό παιδί και ποτέ δεν εγκατέλειψε. Ηταν «το καταφύγιο που φθονούσε», όπως έχει γράψει για την ποίηση ο «χολιασμένος Τριπολιτσιώτης». Ετσι χαρακτηρίζει ο Νίκος Καββαδίας σε ένα γράμμα του προς τον Στρατή Τσίρκα τον Κώστα Καρυωτάκη, που εκτιμούσε βαθιά.

Ο κόσμος πάνω στην «πλάτη της θαλάσσης» τού έδινε τις λύσεις, τις απαντήσεις και τα ερωτήματα, τον έκανε ν’ αναπολεί και να ξεχνάει την ίδια στιγμή. Αυτόν χρησιμοποίησε για να μας μιλήσει για τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό ίσως δίνει μια εξήγηση στο γιατί συχνά του φοράμε στενή φανέλα με τους χαρακτηρισμούς «ο ποιητής της θάλασσας», «ο ποιητής της ναυτοσύνης» κ.λπ. Ηταν σαφώς κάτι περισσότερο, πιο μεγάλο, πολυδιάστατο.  

Ο κόσμος της θάλασσας ήταν εκείνος που τον έφερε σε επαφή με διαφορετικούς λαούς και κουλτούρες και φαίνεται από αυτά που άφησε πίσω να τον φρόντισε περισσότερο από τον στεριανό. Κράτησε τα ναυτικά φυλλάδια, τα εγχειρίδια, καταστάσεις πληρωμάτων, εξαρτήματα ασυρμάτου, αλληλογραφία με ναυτικούς.

Αυτός ο κόσμος τού έδωσε τη δυνατότητα να ταξιδέψει σε μέρη που δεν ήταν εύκολο να βρεθεί κανείς εκείνη την εποχή, να δει το Χονγκ Κονγκ αλλά και τον «Yara Yara» στη Μελβούρνη. Να «αλητέψει» στη Μασσαλία και να περιηγηθεί στο νησί – φυλακή Chateau d’ If, τόπο κράτησης του Κόμη Μοντεχρίστου κατά τον Αλέξανδρο Δουμά. Hταν το μέσο που τον πήγε στα μεγάλα μουσεία του κόσμου για να απολαύσει από κοντά τα έργα μεγάλων ζωγράφων που τόσο αγαπούσε, αλλά και σε πορνεία που τους έλειπε «η κίνηση, η άνεση του χώρου και η χαρά», όπως θα γράψει στο ποίημα «Παραλληλισμοί». Αυτός ο κόσμος ήταν που του άφησε τα πολλά «στίγματα» στο κορμί του. Τις αιώνιες ζωγραφιές που ήθελε όταν πεθάνει να γίνουν αμπαζούρ για να φωτίζουν τα όνειρα των στερημένων, όπως θα πει σε μία από τις συνεντεύξεις του.

Από τα δεκάδες ναυτικά τεκμήρια και πέρα από τα βιβλία που διάβαζε για να πάρει το δίπλωμα του ασυρματιστή βλέπουμε πως πέρασε ως πραγματικός ναυτικός και όχι ως τουρίστας από τον Ινδικό, από τον Κόλπο του Αντεν, από το Πορτ Σαΐντ, από τη Βηρυτό, τη Νάπολι, τη Γένοβα, την Αλεξάνδρεια, τα Cocos Islands, τη Σουηδία, τον Βισκαϊκό Κόλπο, την Ερυθρά, το Φερνάντο Πο. Συνταξίδεψε με ποιητές, αλλά και μετανάστες που έφευγαν από την Ευρώπη μετά τον Μεγάλο Πόλεμο για μια καλύτερη ζωή.

«Το πιο δύσκολο είναι να ζης στην πολιτεία, όχι στη θάλασσα. Φοβάμαι τη στεριά, το χώμα. Ο βυθός ανοιχτά είναι καθαρός. Κι αν σ’ αρπάξη το ψάρι, είναι κάτι που το ξέρεις πια ζώντας, το τρως κι εσύ. Ζαλίζομαι στη στεριά. Το πιο δύσκολο ταξίδι, το πιο επικίνδυνο, το ‘καμα στην άσφαλτο, από το Σύνταγμα στην Ομόνοια. Εσείς οι στεριανοί μάς λυπάστε γιατί δεν έχουμε σπίτι, γιατί περπατάμε μ’ ανοιχτά πόδια, γιατί φοράμε τσαλακωμένα πουκάμισα κι ασιδέρωτα ρούχα στο πόρτο. Εγώ σας χαίρομαι. Σίγουρο κρεβάτι, ήρεμος ύπνος. Καφέ στο κομοδίνο κι εφημερίδες. Εκδρομή το Σαββατοκύριακο με κεφτέδες. Ομως δεν αλλάζω τη δουλειά μου με τη δική σας, ούτε για μία μέρα», έλεγε σε μία από τις συνεντεύξεις του.

Ο Μιχάλης Γελασάκης είναι δημοσιογράφος, μελετητής – βιογράφος του ποιητή και σύμβουλος του αρχείου του Νίκου Καββαδία (1910-1975)