Ν. Δ. Καρούζος: Ο χρόνος του ήταν πάμφθηνος

Μνήμη Γιώργου Κακουλίδη

Οσο συνεχίζουν να γράφονται τα κείμενα της σειράς «Οταν γνώρισα τον/την…», συνειδητοποιώ με έναν όλο και πιο ξεκάθαρο τρόπο πως όλα τα πρόσωπα που τους είναι αφιερωμένα τα κείμενα αυτά είτε πρόκειται για άτομα του πνευματικού είτε του καλλιτεχνικού χώρου, όσο και αν υπήρξαν εγκατεστημένα ή ενσωματωμένα στο συγκεκριμένο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της εποχής τους, ταυτόχρονα λειτουργούσαν, αν όχι άμεσα αντιδραστικά, οπωσδήποτε υπονομευτικά για το σύστημα αυτό.

Ορισμένα μάλιστα, ιδιαίτερα ποιητές, όπως για παράδειγμα ο Ν. Δ. Καρούζος, που έδειχναν σαν να έχουν πέσει από τον ουρανό, αφού θα ήταν αδύνατον να τους φανταστείς να κάνουν διακοπές, να συζητάνε για το τι έφαγαν, ή για το τι πρόκειται να φάνε, ή ακόμη να έχουν ασφαλιστεί σε ένα οποιοδήποτε Ταμείο ώστε να έχουν μια σύνταξη στα γεράματά τους.

Πολύ περισσότερο δεν θα τους ακούσεις να μιλάνε για οποιαδήποτε μορφής αποταμίευση, αφού για τους ίδιους παραμένει εξαιρετικά επείγον και μιας αδυσώπητης προτεραιότητας ό,τι για τους άλλους μπορεί να αναβάλλεται ακόμα και με την προοπτική να μην τους απασχολήσει ποτέ, όσο ζουν, η ερμηνεία δηλαδή του οντολογικού φαινομένου, γιατί ερχόμαστε και γιατί φεύγουμε από τον κόσμο αυτό, χωρίς ποτέ να παίρνουμε μιαν απάντηση.

Βέβαια δεν παύει να παραμένει μια διερώτηση που γίνεται ακόμη και λυτρωτική, όταν μια ενδεχόμενη απάντηση φτάνει στα επίπεδα μιας διατύπωσης, όπως αυτή του Καρούζου, που είχε γράψει πως «η επιδίωξη της σκέψης να λάβει απάντηση στην οντολογική ερώτηση, είναι σαν να θέλουμε, ας πούμε, να εντάξουμε την τίγρη στον Ποινικό Κώδικα. Είναι αδύνατον».

Οσο κι αν η μεταφυσική «γειώνεται» στην ποίηση του Καρούζου με έναν τρόπο ώστε να έχουμε ένα πλήθος αριστουργηματικών ποιημάτων και στίχων, όπως για παράδειγμα εκείνο τον ανεπανάληπτο, όταν γράφει για μια πέρδικα πως «κάθε φτεράκισμα και πιο σιμά στο θάνατο την φέρνει», δεν παύει να σκέφτεσαι για έναν αντίστοιχο ποιητή πως ακόμη και τα πιο καθοριστικά στοιχεία για την ύπαρξη ενός ανθρώπου όπως είναι η μάνα του, ή ο τόπος γέννησής του, παραμένουν εντελώς συμπτωματικά. Και αν και γνωρίζουμε για τον Καρούζο πως είχε γεννηθεί στο Ναύπλιο, ενώ για τη μάνα του είχε γράψει τους εξαίσιους στίχους «Η μάνα μου είναι μια ελιά με ασημένια μαλλιά. Κοντή Ελληνίδα», δεν παύει να θεωρούμε την καταγωγή του ως μια υπόθεση εντελώς αδιευκρίνιστη, σκοτεινή.

Αν κάθε επαφή μαζί του σου μετέφερε, με τον πιο απτό μάλιστα τρόπο, την αίσθηση ενός υπαρξιακού ιλίγγου, ήταν γιατί σε έκανε με τον λόγο του και, κυρίως με το βλέμμα του, να αισθάνεσαι πως η δουλειά, οι φίλοι, τα βιβλία, τα ταξίδια, τα θεάματα, ακόμη και τα πνευματικότερα, κατέληγαν να συγκροτούν ένα τόσο προστατευτικό κέλυφος ώστε, με την ασφάλεια που σου πρόσφερε, σε εμπόδιζε να δεις την πραγματική πραγματικότητα. Σάμπως και οι τέσσερις γυμνοί τοίχοι του υπόγειου διαμερίσματός του (στην οδό Σούτσου, στους Αμπελόκηπους) να συνιστούσαν την απαραίτητη προϋπόθεση ώστε οι λογαριασμοί με τον εαυτό του και η επικοινωνία του με τους άλλους να παραμένουν όσο γίνεται πιο αδιάβλητες.

Θα έλεγες πως τη φράση που λέει ο ήρωας στον «Ξένο» του Αλμπέρ Καμί, ότι «φτάνει να έχεις ζήσει μια μόνο μέρα ώστε να έχεις αναμνήσεις ακόμη κι αν χρειαστεί να περάσεις εκατό χρόνια στη φυλακή», την είχε γράψει ο γάλλος συγγραφέας για τον Καρούζο. Μπορεί να έστεργε στο να τυπώνονται βιβλία του, το ίδιο όμως το «βιβλίο» ως αντικείμενο που ήταν μάλλον αδιάφορο, σε βαθμό που να θυμίζει την παροιμιώδη ρήση του Μπετόβεν, όταν εξομολογήθηκε σ’ ένα φίλο του, μιλώντας για το ίδιο το μουσικό όργανο ως κάτι το χειροπιαστό: «Τι νομίζεις, ότι παίζω για ένα παλιοβιολί;». Βλέποντας τον Καρούζο στις 3 τα ξημερώματα στην οδό Ομήρου, ή στην οδό Ακαδημίας, να διαπληκτίζεται, άλλοτε με τον φίλο του, τον ευθυμογράφο Πολ Νορ, και άλλοτε με τον φίλο του, επίσης ποιητή, Στάθη Πρωταίο (κάτι που δεν θα το παρατηρούσες σε κανέναν άλλο ποιητή παρά μόνον ίσως στον Θωμά Γκόρπα), είχες την αίσθηση πως δεν ήταν σε ένα συγκεκριμένο άνθρωπο που απευθυνόταν. Ζητούσε να ρυθμίσει τους λογαριασμούς του, όπως ο ίδιος τους είχε ανοίξει, με το σύμπαν που όμως παρέμενε βουβό στις επικλήσεις του.

Αν και κάθε άλλο παρά αλαφροΐσκιωτος, ή να καταδέχεται να «πουλάει τρέλα» (αντίθετα πατούσε πολύ στέρεα στη γη), μπορούσε να δίνει στα λεγόμενά του, όσο κι αν ακούγονταν παράλογα ή εξωφρενικά, μια τόση πειθώ ώστε η αλησμόνητη ποιήτρια Κοραλία Θεοτοκά (συμπληρώνονται φέτος πενήντα χρόνια από την αυτοκτονία της) να τον εκλιπαρεί ένα βράδυ στο μπαλκόνι του σπιτιού της, στη Βασιλίσσης Σοφίας, «να μην πατήσει το κουμπί της παγκόσμιας καταστροφής», ενώ ο Καρούζος απειλούσε να το κάνει, έξαλλος όπως είχε γίνει με τις μυρμηγκιές των αυτοκινήτων που ανεβοκατέβαιναν τη γνωστή λεωφόρο.

Πριν από τριάντα πέντε χρόνια σχεδόν, αμέσως μετά τον θάνατό του, είχαμε γράψει ένα κείμενο με τον τίτλο «Ενα ξυπνητήρι στην πόλη» και, αν θα θέλαμε να προσθέσουμε σήμερα κάτι, θα ήταν πως αν λειτουργούσε μ’ έναν αντίστοιχο τρόπο είναι γιατί όπως το διακήρυσσε άλλωστε και ο ίδιος, «ο χρόνος μου είναι πάμφθηνος». Εχοντας κάνει σχεδόν «σπίτι» του τους δρόμους της Αθήνας, μπορούσε να αναλύει για ώρες στους φίλους του μια κουβέντα που είχε αρπάξει το αφτί του να ανταλλάσσεται ανάμεσα σε δύο εντελώς άγνωστούς του. Ή ακόμη ομολογώντας σ’ αυτούς τους δύο άγνωστούς του πως είχε ακούσει το τι έλεγαν, να πάρει μέρος στη συζήτησή τους και να τους ακολουθήσει ως τον τελικό τους προορισμό, αν και η κατεύθυνσή τους ήταν τελείως αντίθετη με τη δική του. Κι αν τύχαινε αυτοί οι άγνωστοι να τον αναγνωρίσουν ποιος είναι (γιατί είχε συμβεί και αυτό), σχεδόν να ενοχλείται, αφού η αναγνώριση αυτή θα έκανε ώστε η συζήτησή τους να μην μπορεί να ολοκληρωθεί επί ίσοις όροις. Τι άλλο θα χρειαζόταν να προσθέσει κανείς για να γίνει αντιληπτό το μη αναπληρώσιμο κενό που έχει αφήσει ο Νίκος Καρούζος;