Τι είναι η πλασμαφαίρεση, και πώς πρέπει να γίνεται – Πέντε κρίσιμα ερωτήματα

Ο αιφνίδιος θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε στο προσκήνιο μια εξειδικευμένη ιατρική πράξη που μέχρι πρότινος ήταν άγνωστη στο ευρύ κοινό: τη θεραπευτική πλασμαφαίρεση. Τι είναι; Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται, πώς πραγματοποιείται, υπό ποιες προϋποθέσεις και τι κινδύνους εγκυμονεί;

Οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του ΕΚΠΑ στο Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», Κωνσταντίνος Γιάννακας (αιματολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», τ. πρύτανης ΕΚΠΑ) δίνουν απαντήσεις σε 5 κρίσιμα ερωτήματα.

Τι είναι η θεραπευτική πλασμαφαίρεση;

Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση (therapeutic plasma exchange – TPE) είναι μια διαδικασία κατά την οποία το αίμα του ασθενούς περνά από ειδική συσκευή που διαχωρίζει και αφαιρεί το πλάσμα, ενώ τα κυτταρικά στοιχεία (ερυθρά, λευκά, αιμοπετάλια) επιστρέφουν στον οργανισμό. Το αφαιρούμενο πλάσμα αντικαθίσταται με υγρό αντικατάστασης – συνήθως αλβουμίνη 5% ή/και φυσιολογικό ορό, και σε ειδικές περιπτώσεις φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα.

Ο στόχος είναι διττός: η αφαίρεση παθογόνων παραγόντων που κυκλοφορούν στο πλάσμα (π.χ. αυτοαντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα, κρυοσφαιρίνες, παθολογικές πρωτεΐνες, τοξίνες και λιπίδια) και, σε ορισμένες νόσους, η αναπλήρωση παραγόντων μέσω του υγρού αντικατάστασης.

Ποιες είναι οι ενδείξεις;

Καταγράφονται συνολικά 166 ενδείξεις, ταξινομημένες σε τέσσερις κατηγορίες: θεραπεία πρώτης γραμμής, δεύτερης γραμμής/υποστηρικτική, βέλτιστος ρόλος μη καθορισμένος, απόφαση εξατομικευμένη, ενώ η τελευταία κατηγορία φέρει την ένδειξη αντενδείκνυται ή αναποτελεσματική.

Στις κατηγορίες I–II περιλαμβάνονται ενδεικτικά αιματολογικά νοσήματα (π.χ. θρομβωτική θρομβοκυτταραιμική πορφύρα – TTP, σύνδρομο Goodpasture, δρεπανοκυτταρική νόσος σε οξέα σύνδρομα), νευρολογικά νοσήματα (π.χ. μυασθένεια gravis, σύνδρομο Guillain-Barré), αλλά και συγκεκριμένες νεφρολογικές και μεταμοσχευτικές καταστάσεις.

Υπό ποιες συνθήκες πρέπει να γίνεται;

Η πλασμαφαίρεση θεωρείται γενικά ασφαλής εφόσον διενεργείται σε οργανωμένη μονάδα αφαίρεσης ή αιμοδοσίας, με εξειδικευμένο προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό και πρωτόκολλα αντιμετώπισης επιπλοκών. Επιβάλλονται ο προεγχειρητικός έλεγχος, η συνεχής παρακολούθηση κατά τη συνεδρία και η λήψη μέτρων για αποφυγή λοιμώξεων και θρομβώσεων.

Ποιες είναι οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες;

Στις συχνές παρενέργειες περιλαμβάνονται η αντίδραση στα κιτρικά (μυρμηγκιάσματα, μυϊκές κράμπες, υποασβεστιαιμία), πτώση αρτηριακής πίεσης, κόπωση μετά τη συνεδρία και αιμάτωμα στο σημείο παρακέντησης. Σπανιότερα, δύναται να εμφανιστούν αλλεργικές/αναφυλακτικές αντιδράσεις (ιδίως με χρήση πλάσματος), λοίμωξη καθετήρα, αιμορραγία και αρρυθμίες. Επειτα από κάθε συνεδρία αφαιρούνται επίσης παράγοντες πήξης και ανοσοσφαιρίνες, γεγονός που επιβάλλει προσοχή σε αιμορραγικό κίνδυνο και λοιμώξεις.

Γιατί παραμένει αναντικατάστατη;

Παρά την έκρηξη των στοχευμένων βιολογικών θεραπειών, η πλασμαφαίρεση διατηρεί μοναδικό ρόλο: δρα άμεσα, αφαιρώντας παθογόνες ουσίες από την κυκλοφορία μέσα σε ώρες – κάτι καθοριστικό σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης όπως η TTP, η μυασθενική κρίση και το σύνδρομο υπεργλοιότητας. Η ενσωμάτωσή της στις διεθνείς οδηγίες την καθιστά θεμέλιο της σύγχρονης μεταγγισιοθεραπείας και κλινικής ανοσολογίας.