Από τον έλεγχο στη διακυβέρνηση της αλιείας

Υπάρχουν νομοσχέδια που αφορούν έναν συγκεκριμένο κλάδο και υπάρχουν νομοσχέδια που αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το κράτος και την αυτοδιοίκηση. Ο υπό διαβούλευση νέος Αλιευτικός Κώδικας ανήκει μάλλον στη δεύτερη κατηγορία. Το σχέδιο νόμου του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων επιχειρεί να εκσυγχρονίσει ένα παλαιό και κατακερματισμένο πλαίσιο. Δημιουργεί Εθνικό Σύστημα Ελέγχου Αλιείας, Εθνικό Μητρώο Επιθεωρητών, Μητρώο Αλιευτικών Παραβάσεων και νέο ψηφιακό σύστημα παρακολούθησης της αλιευτικής δραστηριότητας. Πρόκειται αναμφίβολα για βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Το ενδιαφέρον, όμως, αρχίζει όταν δούμε ποιος θα εφαρμόσει αυτό το νέο σύστημα.

Οι Περιφέρειες αποκτούν σημαντικό ελεγκτικό και κυρωτικό ρόλο, ενώ οι υπηρεσίες των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων συμμετέχουν επίσης στο ελεγκτικό σχήμα. Οι Περιφέρειες, όμως, καλούνται να διενεργούν ελέγχους «κατόπιν οδηγιών» της αρμόδιας Αρχής του υπουργείου. Και εδώ βρίσκεται η αντίφαση: η αυτοδιοίκηση καλείται να εφαρμόσει την αλιευτική πολιτική, χωρίς να αποκτά αντίστοιχο ρόλο στη διαμόρφωσή της.

Πρόκειται για ένα γνώριμο μοτίβο στο ελληνικό διοικητικό μοντέλο: αποκέντρωση της εκτέλεσης, όχι συμμετοχή στον σχεδιασμό της πολιτικής. Η αλιεία, όμως, δεν είναι μια αφηρημένη εθνική δραστηριότητα. Είναι βαθιά συνδεδεμένη με συγκεκριμένους τόπους: νησιά, λιμάνια, παράκτιες πόλεις, αλιευτικούς συνεταιρισμούς, τοπικές οικονομίες, τουρισμό και θαλάσσιο περιβάλλον. Η τύχη ενός αλιευτικού στόλου είναι και ζήτημα τοπικής ανάπτυξης. Και εδώ απουσιάζει κάτι σημαντικό: ο δήμος.

Το σχέδιο νόμου οργανώνει ένα σύστημα στο οποίο συνυπάρχουν υπουργεία, Περιφέρειες, Αποκεντρωμένες Διοικήσεις, λιμενικό, αστυνομία και άλλες ελεγκτικές Αρχές. Οι δήμοι, δηλαδή ο θεσμός που βρίσκεται εγγύτερα στις παράκτιες κοινότητες, δεν αποκτούν όμως ουσιαστικό ρόλο στη διακυβέρνηση της αλιείας. Δεν χρειάζεται ο δήμαρχος να γίνει επιθεωρητής αλιείας. Χρειάζεται να υπάρξουν θεσμοί συνεργασίας, ώστε η τοπική γνώση να μετατρέπεται σε δημόσια πολιτική.

Συνεργασία Περιφέρειας και παράκτιων δήμων για αλιευτικές υποδομές, προστασία θαλάσσιων πόρων και γαλάζια ανάπτυξη, αλλά και συμμετοχή των τοπικών φορέων στο σχεδιασμό των περιφερειακών πολιτικών, θα ήταν ένα ουσιαστικό βήμα. Στην ΕΕ, οι Τοπικές Ομάδες Δράσης Αλιείας (FLAGs) φέρνουν στο ίδιο τραπέζι τοπικές Αρχές, αλιείς, επιχειρήσεις και κοινωνία των πολιτών, διαμορφώνοντας στρατηγικές για τις παράκτιες κοινότητες.

Το μοντέλο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Σε μια χώρα με χιλιάδες νησιά και εκτεταμένη ακτογραμμή, η ίδια αλιευτική πολιτική δεν μπορεί να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο παντού. Οι ανάγκες μιας νησιωτικής κοινότητας, ενός μεγάλου λιμανιού και ενός μικρού παράκτιου δήμου διαφέρουν. Η τοπική γνώση, επομένως, δεν είναι συμπληρωματική πληροφορία· είναι συστατικό της ίδιας της πολιτικής. Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη ευκαιρία του νέου Κώδικα.

Το ψηφιακό σύστημα παρακολούθησης μπορεί να συνδέσει στοιχεία για σκάφη, άδειες, αλιευτική δραστηριότητα, εκφορτώσεις, ελέγχους και παραβάσεις. Τα δεδομένα, όμως, δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο για την επιβολή προστίμων. Μπορούν να γίνουν εργαλείο σχεδιασμού πολιτικής για τις περιοχές που εξαρτώνται από τη θάλασσα. Διότι αυτό είναι το επόμενο βήμα: από τον έλεγχο της αλιείας στη διακυβέρνηση της αλιείας.

Η αλιεία προσφέρει, τελικά, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς αντιλαμβανόμαστε την αποκέντρωση. Δεν αρκεί να μεταφέρονται ευθύνες στην αυτοδιοίκηση. Πρέπει να μεταφέρεται και η δυνατότητα να επηρεάζει τις αποφάσεις. Ο νέος Αλιευτικός Κώδικας μπορεί να γίνει αφορμή για να περάσουμε από μια αυτοδιοίκηση που απλώς εφαρμόζει πολιτικές σε μια αυτοδιοίκηση που συμμετέχει ουσιαστικά στη διαμόρφωσή τους, μέσα σε ένα πραγματικά πολυεπίπεδο σύστημα διακυβέρνησης.

Ο δρ Αντώνης Καρβούνης είναι προϊστάμενος Αυτοτελούς Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σχέσεων του υπουργείου Εσωτερικών, διδάσκων στο ΕΑΠ