Πώς βλέπει τον Κ. Τσουκαλά ένας μη μαρξιστής

Πώς αξιολογεί τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά ένας μη μαρξιστής; Η σύντομη απάντηση είναι ως πολύ σημαντικό κοινωνικό επιστήμονα, με πραγματικά διεθνή ακαδημαϊκή ακτινοβολία, αλλά με σαφή ιδεολογική τοποθέτηση προς την Αριστερά – και επομένως με αρκετά σημεία στα οποία ένας μη μαρξιστής μπορεί να διαφωνήσει ουσιαστικά μαζί του. Ο Τσουκαλάς όμως δεν είναι σωστό να θεωρηθεί απλά σαν «μαρξιστής». Αυτό θα αδικούσε και το έργο του και τη διανοητική του πολυπλοκότητα.

Γιατί έχει πραγματικό ακαδημαϊκό βάρος. Ο Τσουκαλάς δεν ήταν ένας κομματικός διανοούμενος που έγραψε πολιτικά βιβλία. Ηταν διεθνώς εκπαιδευμένος κοινωνικός επιστήμονας που χρησιμοποίησε, μεταξύ άλλων, μαρξιστικά εργαλεία για να ερμηνεύσει την κοινωνία.

Αυτό είναι πολύ διαφορετικό. Τι θα αμφισβητούσε ένας μη μαρξιστής;

Το βασικό πρόβλημα θα ήταν η ερμηνευτική του προτεραιότητα στις κοινωνικές δομές, στις σχέσεις εξουσίας, στις ανισότητες και στον ρόλο του κράτους. Ενας φιλελεύθερος ή συντηρητικός κοινωνικός επιστήμονας θα του έλεγε πως βλέπει σωστά πολλές από τις κοινωνικές δομές, αλλά συχνά τις ερμηνεύει μέσα από ένα προνομιακό σχήμα εξουσίας και κοινωνικής ανισότητας. Και αυτό είναι σημαντικό, διότι ο Τσουκαλάς είχε πράγματι βαθιά σχέση με τη μαρξιστική σκέψη, χωρίς να είναι ένας δογματικός μαρξιστής. Μάλιστα, μια χαρακτηριστική ακαδημαϊκή αποτίμηση του έργου του επισημαίνει ότι στο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή» προσπάθησε να υπερβεί τόσο τον παρσονικό λειτουργισμό όσο και τον αλτουσεριανό νεομαρξιστικό αναγωγισμό.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, κλειδί για να τον καταλάβουμε σωστά. Και το μεγάλο του βιβλίο «Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος: Εξάρτηση και αναπαραγωγή» και γενικότερα η δουλειά του για το ελληνικό κράτος, την εκπαίδευση, την κοινωνική κινητικότητα και τις πελατειακές σχέσεις έχουν πραγματική αναλυτική αξία. Ο μη μαρξιστής μπορεί να πάρει από τον Τσουκαλά πολύ περισσότερα απ’ όσα θα περίμενε. Για παράδειγμα, η ανάλυσή του για το ελληνικό κράτος μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο ως αριστερή κριτική του καπιταλισμού αλλά και ως ανάλυση των ιδιαιτεροτήτων του ελληνικού κρατισμού και των πελατειακών μηχανισμών. Εκεί ένας φιλελεύθερος μπορεί να συμφωνήσει μαζί του σε μεγάλο βαθμό – παρότι μπορεί να διαφωνεί με το γιατί θεωρεί ότι δημιουργήθηκαν αυτά τα φαινόμενα και με το τι πρέπει να κάνουμε γι’ αυτά.

Ο Τσουκαλάς είναι από τους αριστερούς διανοουμένους που αξίζει περισσότερο να διαβάσει ένας μη αριστερός. Οχι για να συμφωνήσει μαζί του. Αλλά επειδή η διαφωνία μαζί του απαιτεί να αρθρώσει σοβαρό επιχείρημα και όχι μια καρικατούρα της Αριστεράς. Και αυτό τον ξεχωρίζει από αρκετούς μεταγενέστερους «διανοουμένους» της ελληνικής Αριστεράς.

Οι σχέσεις του Τσουκαλά με τον Φρίντριχ Χάγεκ και τον Καρλ Πόπερ, τους κατεξοχήν αντιμαρξιστές θεωρητικούς, είναι χαρακτηριστικές. Ο Τσουκαλάς εναντίον του Χάγεκ δείχνει τη βαθύτερη σύγκρουση. Ο Χάγεκ λέει περίπου, μην υποθέτεις ότι κάποιος μπορεί να γνωρίζει αρκετά ώστε να σχεδιάσει ορθολογικά ολόκληρη την κοινωνία.

Η γνώση είναι διάσπαρτη σε εκατομμύρια ανθρώπους και η αγορά, μέσω των τιμών, επιτρέπει τον συντονισμό αυτής της γνώσης. Ο Τσουκαλάς όμως ξεκινά σχεδόν από την αντίθετη κατεύθυνση. Τον ενδιαφέρει ποιος έχει την ισχύ, ποιοι θεσμοί δημιουργούν ανισότητες και πώς ιστορικά συγκροτούνται οι κοινωνικές σχέσεις. Η μελέτη του ελληνικού κράτους και της κοινωνικής κινητικότητας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Και εδώ υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ειρωνεία. Ο ένας φοβάται κυρίως τη συγκέντρωση της γνώσης/εξουσίας στο κράτος, ο άλλος αναλύει ακριβώς τις κοινωνικές συνέπειες της κατανομής της εξουσίας.

Στη σχέση Τσουκαλά και Πόπερ η απόσταση είναι μικρότερη. Ο Πόπερ δεν είναι απλώς «δεξιός φιλελεύθερος». Η πολιτική του σκέψη αφήνει περισσότερο χώρο στο κράτος από τον Χάγεκ, ακριβώς επειδή το κράτος μπορεί να λειτουργεί ως εγγυητής της Ανοιχτής Κοινωνίας και των θεσμών της κριτικής. Ο Πόπερ ενδιαφέρεται πρωτίστως για το πώς δημιουργούνται θεσμοί που επιτρέπουν να διορθώνονται τα λάθη μας χωρίς βία και χωρίς να χρειάζεται να ανατρέπεται ολόκληρη η κοινωνία. Ο Τσουκαλάς θα έθετε περισσότερο το ερώτημα, γιατί ορισμένες κοινωνικές ομάδες έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν τους θεσμούς περισσότερο από άλλες. Αρα ο Πόπερ βλέπει περισσότερο θεσμούς και μεθοδολογία διόρθωσης λαθών, ενώ ο Τσουκαλάς βλέπει κοινωνικές δομές, ιστορία και σχέσεις ισχύος.