Όταν γνώρισα τον… Γ.Π. Σαββίδη: Η ευφρόσυνη «τσαχπίνικη» πένα

Στη «μικρή μας πόλη», όπως είναι κάθε πόλη όπου συμβαίνει να γνωρίζονται πολύ καλά μεταξύ τους άνθρωποι που, αν και ανήκουν σε διαφορετικούς πνευματικούς, ιδεολογικούς και πολιτικούς χώρους, συμβαίνει να κρατάει ο ένας για τον άλλον στα χέρια του, κατά την ευφυή έκφραση του αλησμόνητου φίλου ποιητή, Μάνου Ελευθερίου, «χαρτιά και ντοκουμέντα» και να γνωρίζουν – πάλι κατά την έκφραση του Ελευθερίου – «της κάτω γης τα χώματα», σίγουρα θα αναγνώριζε στον Γ.Π. Σαββίδη την ύπαρξη μιας αφάνταστα επιδραστικής προσωπικότητας. Και μάλιστα με όση ένταση εκφραζόταν αυτή στα πριν τον θάνατό του χρόνια («έφυγε» στις 11 Ιουνίου του 1995), ισότιμη να αναγνωρίζεται και σήμερα σε πλείστες όσες περιοχές των γραμμάτων μας.

Δεν ήταν απλά ο πανεπιστημιακός δάσκαλος σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, ή ο μελετητής μεγάλων μορφών της ποίησης (όπως για παράδειγμα του Κ.Π. Καβάφη και του Κώστα Καρυωτάκη), με τις ιστορικά πλέον κατοχυρωμένες εκτιμήσεις του, όσον αφορά στην αιωνιότητα της θέσης τους μέσα στον ωκεανό της νεοελληνικής γραμματείας. Ούτε επίσης ο επιφυλλιδογράφος, ο κριτικός βιβλίου, ο αρθρογράφος, ο ανθολόγος (αλησμόνητη παραμένει μια επιλογή ποιημάτων που είχε, ως θέμα, το φεγγάρι, δίκην ανθολογίας, δημοσιευμένη στο περιοδικό «Ταχυδρόμος», ευθύς μόλις πάτησε το πόδι του ο Νιλ Αρμστρονγκ στον πλέον κοντινό μας πλανήτη). Ως έργο του, μπορεί να λογαριαστεί ακόμη ένα πλήθος μεταφράσεων αριστουργημάτων της ξένης λογοτεχνίας, καθώς ήταν ο ίδιος που παρότρυνε σπουδαίους έλληνες συγγραφείς να τις επιχειρήσουν, προσθέτοντας οι τελευταίοι στο ισχνό συνήθως βαλάντιό τους μια γενναία οικονομική αποζημίωση.

Ή τέλος το πάθος του με τα αρχεία των ποιητών, ώστε σήμερα να έχει ο καθένας που τα χρειάζεται πρόσβαση σε ντοκουμέντα που χωρίς τη θερμουργό μεσολάβηση του Γ.Π. Σαββίδη, δεν θα ήταν απλώς δυσεύρετα αλλά ενδεχομένως κιόλας δεν θα υπήρχαν. (Εχοντας πληροφορηθεί στα μέσα της δεκαετίας του ’80 πως είχε περάσει στα χέρια μας ένα χειρόγραφο τετράδιο με ποιήματα του Γιώργου Σαραντάρη, μας είχε με πολύ συγκινητικό τρόπο ζητήσει να κάνουμε ένα φωτοαντίγραφο, προσθέτοντάς μας να φωτοτυπήσουμε ακόμα και τις σελίδες όπου ο δημιουργός του «Είμαστε ποιητές, σημαίνει φεύγουμε …» είχε απλώς ζωγραφίσει ένα καραγκιοζάκι ή είχε τραβήξει μια γραμμή).

Αν και αναγνώριζε τη σημασία των σύντομων κριτικών του κειμένων, είτε αναφέρονταν σε βιβλία είτε αφορούσαν σε περιστατικά της καθ’ όλα χαρακτηριζόμενης ως πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής – πως επρόκειτο δηλαδή για κείμενα που δεν προορίζονται σε καμιά περίπτωση να γίνουν ένα ανάγνωσμα για πλατιές μάζες, δημοφιλές, κι ότι με την πλέον ευνοϊκή, αλλά και πιθανότερη προοπτική να αποτελέσουν ένα πρώτης τάξεως πληροφοριακό υλικό για συνθετικότερες στο μέλλον μελέτες –, καλλιεργούσε στα κείμενά του αυτά ένα είδος – αν επιτρέπεται η διατύπωση – μιας εκφραστικής «τσαχπινιάς», όπως μόνο σε ένα χρονογράφημα θα παρατηρούσε κανείς.

Η κριτική στα χέρια του γινόταν περίπου σαν ένα παιχνίδι λέξεων – άκρως όμως ευφρόσυνο και ιαματικό παιχνίδι, ακόμη και αν το βιβλίο ή ο συγγραφέας που τον απασχολούσε συνυφαίνονταν με μια μορφή εμβρίθειας δύσκολα προσεγγίσιμης. Χωρίς ίχνος βλοσυρότητας, κατήφειας, ή «σκοτεινιάς», ακόμη κι αν έγραφε για τον Ελιοτ, θα διάβαζες παρατηρήσεις όπως για παράδειγμα: «Βασίλεψε δέκα έξι χρόνια – συντηρητικός μα ποτέ αντιδραστικός – με χιούμορ, διάκριση και αυταπάρνηση καθώς ταίριαζε σε έναν ευσυνείδητο, ευγενικό και ευσεβή μονάρχη που γνώριζε πως η σωστή πράξη είναι χρέος και όχι κερδοσκοπία και ότι απλώς ενσάρκωνε προσωρινά την πιο στέρεη από τις νέες μορφές της ποίησης. Δεν έκανε θλιβερά γεράματα και ο θάνατός του ήταν εμπρόθεσμος και ειρηνικός».

Αν και οι χώροι στους οποίους κινούνταν, είτε ήταν πανεπιστημιακοί είτε «σεσημασμένοι» όσον αφορά στον κατεστημένο τους χαρακτήρα – δεν εννοούμε βέβαια την Ακαδημία –, χαιρόταν, σχεδόν όπως το μικρό παιδί όταν ατακτεί, να τους υπονομεύει με μια γλωσσική «ανορθοδοξία», που αν και συγκρατημένη, ωστόσο προκαλούσε για την εκφραστική της τόλμη.

Ηταν ακριβώς αυτή η βαθιά συνείδηση του παιχνιδιού με τις λέξεις που τον έκανε να διατυπώνει τη διαφωνία ή την ένστασή του χωρίς να προσβάλλει και ως μια σχετική έκφανση του πολυεπίπεδου κριτικά και ανθρώπινα χαρακτήρα του θα αναφέρουμε το κείμενο με το οποίο είχε συμμετάσχει σε ένα πολυσέλιδο αφιέρωμα στον πεζογράφο Πέτρο Χάρη. Θέλοντας να αποφύγει οποιονδήποτε χαρακτηρισμό για το αφηγηματικό του έργο, τον αποκάλεσε ως έναν «φιλόμουσο στρατηγό», αναφερόμενος με θετικότατο τρόπο, αλλά αποκλειστικά, στις ικανότητές του ώστε να διευθύνει με τα γνωστά αποτελέσματα, για εξήντα πέντε ολόκληρα χρόνια, την έκδοση του μακροβιότερου ελληνικού λογοτεχνικού περιοδικού, της «Νέας Εστίας».

Εχοντας συνείδηση της απήχησης που είχε η φωνή του, άνοιγε, χωρίς μάλιστα δυσκολίες ή χωρίς να του το έχει ζητήσει κανείς, δρόμους σε νέους δημιουργούς. Κανείς δεν ξεχνά τον κριτικό φωτοστέφανο που με αυτόν περιέβαλε τον Λευτέρη Πούλιο, όταν εξέδωσε ένα από τα πρώτα ποιητικά του βιβλία, ή την επαινετικότατη επιφυλλίδα, το φθινόπωρο του 1973, την αφιερωμένη εξ ολοκλήρου στην έναρξη των παραστάσεων του «Θεάτρου έρευνας» (με το έργο «Αύγουστε, Αύγουστε»), που είχε δημιουργήσει ο ηθοποιός, σκηνοθέτης και ποιητής Δημήτρης Ποταμίτης.

Ενώ με την ίδια συχνά ευχέρεια (όπως ακριβώς και ο Μάνος Χατζιδάκις) μπορούσε να αγνοήσει τους δημιουργούς που είχε στηρίξει στο ξεκίνημά τους, αν και οι ίδιοι πίστευαν πως είχαν εξασφαλίσει έναν ισόβιο υποστηρικτή τους, σχολιάζοντας και ανασηκώνοντας αδιάφορα τους ώμους, όταν του γινόταν μια σχετική ερώτηση πως τον «έχουν διαψεύσει».

Οπως εξίσου αιφνιδιαστικά έναν πεζογράφο ή κριτικό που του είχε επιφυλαχθεί έμπρακτα και επανειλημμένως, παλαιότερα, μπορούσε με ένα κείμενό του να αναγνωρίσει πως τον είχε αδικήσει και να εκφραστεί πλέον επαινετικά, εκθέτοντας, τελικά, όχι βέβαια τον εαυτό του, αλλά όσους προκειμένου να τον ευχαριστήσουν, τον είχαν ακολουθήσει, και συχνά με δριμύτερο τρόπο, στην κριτική απαξίωση του πεζογράφου ή κριτικού, όπως την είχε επιχειρήσει στο παρελθόν ο Σαββίδης.

Ενας γραφιάς, ένας εργάτης του λόγου, αποστρεφόταν τους όρους «πνευματικός άνθρωπος» και διανοούμενος που, αν και δημιουργούσε με την προαίρεση μιας σχετικής «αιωνιότητας», δεν δίστασε «παίζοντας» πάντα, να δώσει σε δύο βιβλία του τους τίτλους «Εφήμερο σπέρμα» και «Πάνω νερά».