Η Αμερική στοιχηματίζει ενάντια στο διεθνές δίκαιο

Το 2023, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν έδωσε εντολή στις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών να κοινοποιήσουν στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ) στοιχεία για ρωσικά εγκλήματα πολέμου, με στόχο την απαγγελία κατηγοριών κατά του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν. Αυτό σηματοδότησε σαφή ρήξη με το παρελθόν, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν υποστηρίξει επί μακρόν ότι το ΔΠΔ δεν μπορούσε να ασκήσει δικαιοδοσία επί πολιτών χωρών οι οποίες δεν έχουν επικυρώσει το Καταστατικό της Ρώμης για την ίδρυση του Δικαστηρίου – μεταξύ αυτών η Ρωσία και οι ΗΠΑ.

Ωστόσο, ο Μπάιντεν άλλαξε στάση τον Νοέμβριο του 2024, όταν το ΔΠΔ εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για τον ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου και τον πρώην υπουργό Αμυνας του Ισραήλ Γιοάβ Γκάλαντ. Σύμφωνα με τον Μπάιντεν, η απόφαση ήταν «εξωφρενική» και οι ΗΠΑ θα στέκονται πάντα στο πλευρό του συμμάχου τους, του Ισραήλ, το οποίο επίσης δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος του Καταστατικού της Ρώμης.

Διαδεχόμενος τον Μπάιντεν, ο Ντόναλντ Τραμπ προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, επιβάλλοντας κυρώσεις σε αξιωματούχους του ΔΠΔ, συμπεριλαμβανομένου του «παγώματος» των περιουσιακών τους στοιχείων. Στα μέσα Ιουλίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ άρχισε εκστρατεία για τη διάλυση του Δικαστηρίου.

Το ΔΠΔ είναι δικαστήριο έσχατης προσφυγής, παρεμβαίνοντας μόνο όταν μια κυβέρνηση αποτυγχάνει να διερευνήσει εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας με καλή πίστη. Η ένσταση του Ισραήλ περί έλλειψης δικαιοδοσίας, σύμφωνα με την οποία η Παλαιστίνη δεν αποτελεί κράτος, συσκοτίζει τη λογική διέξοδο: μια ουσιαστική έρευνα για τα εγκλήματα που επικαλείται ο εισαγγελέας του ΔΠΔ.

Αντίθετα, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες έβαλαν στο στόχαστρο αξιωματούχους του ΔΠΔ. Ομως η περιφρόνηση δεν είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. Στόχος του ΔΠΔ με την έκδοση ενταλμάτων δεν είναι η κράτηση – στερείται αστυνομικής δύναμης για να προβαίνει σε συλλήψεις. Τουναντίον, η επιρροή του έγκειται στο να καθιστά υψηλό το τίμημα για τους κατηγορουμένους να εμφανίζονται δημόσια μαζί με συγκεκριμένα πρόσωπα. Ο Πούτιν, για παράδειγμα, δεν μπορεί να εισέλθει σε καμία από τις 125 χώρες που έχουν επικυρώσει το Καταστατικό της Ρώμης χωρίς να διακινδυνεύσει τη σύλληψή του, γι’ αυτό και επέλεξε να συμμετάσχει στη σύνοδο κορυφής των BRICS το 2023, στη Νότια Αφρική, μέσω βιντεοκλήσης. Το ένταλμα σύλληψης κατά του Νετανιάχου τον αναγκάζει, αντίστοιχα, να εξετάζει κατά πόσο άλλες κυβερνήσεις ενδέχεται να αισθανθούν υποχρεωμένες να αναλάβουν δράση σε περίπτωση επίσκεψής του. Οι αμερικανικές κυρώσεις δεν έχουν αμβλύνει αυτή την ανησυχία.

Παρότι απολάμβανε νομική ασυλία ως πρώην πρόεδρος της Χιλής, ο στρατηγός Αουγκούστο Πινοτσέτ, ο οποίος ηγήθηκε μιας 17ετούς περιόδου τρόμου, συνελήφθη το 1998 σε νοσοκομείο του Λονδίνου ενώ ανάρρωνε από χειρουργική επέμβαση. Ενας ισπανός δικαστής είχε επικαλεστεί τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά των Βασανιστηρίων για να ζητήσει την έκδοσή του. Αν και ο Πινοτσέτ απέφυγε τη δίκη και πέθανε το 2006, η σύλληψή του δημιούργησε νομικό προηγούμενο.

Η σημασία των εκκρεμών υποθέσεων του ΔΠΔ είναι δευτερεύουσα σε σχέση με το μοτίβο που αποκαλύπτουν. Μετά το 1945, οι ΗΠΑ εγκαθίδρυσαν μια παγκόσμια τάξη στην οποία οι διαφορές επιλύονταν σε μεγάλο βαθμό από θεσμούς, στους οποίους οι ίδιες ασκούσαν επιρροή. Μηχανισμοί λογοδοσίας, όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ΔΔΧ), εισήχθησαν αργότερα για να αμφισβητήσουν αυτή την κυριαρχία. Πλέον, ένας δικαστής σε ένα κράτος με μικρότερη επιρροή μπορεί να αντιταχθεί σε μια ισχυρή κυβέρνηση, χωρίς την άδειά της.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να ασκήσουν βέτο στις αποφάσεις του ΔΠΔ ή του ΔΔΧ, όπως δύνανται να κάνουν σε ένα ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Αυτό αφήνει την Αμερική με δύο επιλογές: είτε να ενταχθεί στο σύστημα και να το επηρεάζει εκ των έσω είτε να μποϊκοτάρει αυτά τα δικαστήρια, απεμπολώντας κάθε δυνατότητα παρέμβασης. Οι ΗΠΑ έχουν επιλέξει το δεύτερο, κάτι που δεν ανακόπτει την πρόοδο του διεθνούς δικαίου.

Για να παραπέμψουν τον Πούτιν στη Δικαιοσύνη, οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάστηκαν το κύρος ενός παγκοσμίως σεβαστού δικαστηρίου που δεν ήταν υπό τον έλεγχό τους. Τώρα επιχειρούν να αμαυρώσουν τη φήμη του στο όνομα της προστασίας ενός συμμάχου, αποκηρύσσοντας το διεθνές δίκαιο για λόγους αρχής, ενόσω ο κόσμος διαιρείται σε ανταγωνιστικά μπλοκ και το ερώτημα ποιος καθορίζει τους κανόνες είναι, για πρώτη φορά, ορθάνοιχτο.

Ο Πινοτσέτ πίστευε ότι βρισκόταν εκτός της εμβέλειας του νόμου στο Λονδίνο. Εκανε λάθος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ποντάρουν στο ίδιο, αλλά σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα: στο ότι οι διεθνείς νόμοι, στη διαμόρφωση των οποίων συνέβαλαν, δεν μπορούν ποτέ να χρησιμοποιηθούν εναντίον τους.

Ο Ερικ Αλτερ είναι κοσμήτορας της Διπλωματικής Ακαδημίας Anwar Gargash στο Αμπου Ντάμπι και μέλος του Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (CFR)