Σήμερα, ο νεομεσσιανισμός σε πολλά μέρη του πλανήτη ακμάζει και επιφέρει πρωτοφανείς γεωπολιτικές αναδιαμορφώσεις. Ο νεομεσσιανισμός, η εμφάνιση και η διάδοση ριζοσπαστικών και θεμελιωδώς (ή, μάλλον, φονταμενταλιστικά) αναθεωρητικών, επιθετικών πολιτικών οραμάτων και πρακτικών, αποτελεί σημαντικό συστατικό αυτού που έχω ονομάσει δεκαπέντε περίπου χρόνια πριν «νεομεσαιωνικό μετακαπιταλισμό». Πολιτικοί και οικονομικοί ηγέτες στην Ανατολή και τη Δύση οραματίζονται και προωθούν δραστικές αναδιατυπώσεις των γεωπολιτικών ισορροπιών. Οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, ωστόσο, καθορίζουν επίσης και τη Διαστημο-πολιτική των διαφόρων κρατών.
Σχεδόν ήδη έναν αιώνα πριν, αλλά πολύ πιο συστηματικά τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες περίπου – δηλαδή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο – και φυσικά κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι ιδεολογικοί και διεθνείς σχισμογενετικοί ανταγωνισμοί άρχισαν να μεταφέρονται από τη γεωπολιτική στην πολιτική του Διαστήματος και από τη Γη στο Διάστημα. Η κατάκτηση του Διαστήματος ήταν ένα όραμα που τροφοδότησε την αντιπαλότητα μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ενωσης στη μεταπολεμική εποχή. Ωστόσο, η εξερεύνηση και ο αποικισμός εξωγήινων εδαφών ενέπνευσαν την ανθρώπινη φαντασία ήδη από την προϊστορική περίοδο, όπως μαρτυρούν εικαστικές μαρτυρίες.
Πολύ αργότερα, τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Λουκιανός, στο ευφυέστατο έργο του «Αληθής Ιστορία», το πρώτο εκτενές κείμενο επιστημονικής φαντασίας, θα περιέγραφε μια θεαματική (παρωδική) σύρραξη μεταξύ των κατοίκων του Ηλίου και της Σελήνης. Πρόκειται για ένα αρχαίο παράλληλο, θα έλεγε κανείς, του χολιγουντιανού έπους «Ο πόλεμος των άστρων»! Πολλούς αιώνες αργότερα, ο πρωτοπόρος αστρονόμος Johann Kepler δημοσίευσε το «Somnium» (1634). Ενα ενδιαφέρον έργο που συνδυάζει επιστημονική γνώση με επιστημονική φαντασία, όπου η ιστορία εκτυλίσσεται στη Σελήνη.
Ο δίσκος Voyager και το αρχαιοελληνικό μήνυμα
Ο πρωτοπόρος αστρονόμος Καρλ Εντουαρντ Σαγκάν ήταν μεγάλος θαυμαστής της επιστημονικής φαντασίας του Κέπλερ. Η περίπτωσή του καταδεικνύει πώς η χαρισματική ανθρώπινη νοημοσύνη, εάν συνδυαστεί με ευαίσθητη ανθρώπινη φαντασία, μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικά επιστημονικά επιτεύγματα.
Αρκεί να αναφέρουμε μόνο τον ηγετικό του ρόλο, μεταξύ άλλων, πρωτοποριακών πρωτοβουλιών, στο πρόγραμμα Voyager. Ο ίδιος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην προετοιμασία των πλακών Pioneer (που τοποθετήθηκαν στα διαστημόπλοια Pioneer 10 [1972] και Pioneer 11 [1973]) και του Χρυσού Δίσκου Voyager. Ο τελευταίος, μεταξύ πολλών άλλων οπτικών και ηχητικών μηνυμάτων, περιλαμβάνει και το ακόλουθο ηχητικό μήνυμα στα αρχαία ελληνικά: «Οἵτινές ποτέ ἔστε χαίρετε! Εἰρηνικῶς πρὸς φίλους ἐληλύθαµεν φίλοι».
Η έμφαση στη φιλία και τη συνεργασία αποτελεί επαναλαμβανόμενο τόπο και σε διακηρύξεις αρκετών εθνών και διεθνών οργανισμών, σχετικά με τις αποστολές στο Διάστημα και τις εξερευνήσεις του. Αποτελεί, για παράδειγμα, έναν σημαντικό στόχο της επιτροπής για τις Ειρηνικές Χρήσεις του Διαστήματος των Ηνωμένων Εθνών, η οποία ιδρύθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1958, εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου.
Στο ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών 1348 (XIII), η λογική της ίδρυσης της εν λόγω επιτροπής περιγράφεται ως εξής: «Η Γενική Συνέλευση, αναγνωρίζοντας το κοινό συμφέρον της ανθρωπότητας για το Διάστημα και αναγνωρίζοντας ότι είναι κοινός στόχος η χρήση του Διαστήματος για ειρηνικούς σκοπούς (…), επιθυμώντας να αποφύγει την επέκταση των σημερινών εθνικών αντιπαλοτήτων σε αυτόν τον νέο τομέα, (…) αναγνωρίζοντας τη σημασία της διεθνούς συνεργασίας στη μελέτη και αξιοποίηση του Διαστήματος για ειρηνικούς σκοπούς, συγκροτεί μια ad hoc επιτροπή για τις ειρηνικές χρήσεις του Διαστήματος».
Παρόμοιο είναι π.χ. το πνεύμα της περιγραφής της αποστολής του Οργανισμού Διαστημικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APSCO). Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι η εξερεύνηση του Διαστήματος γίνεται κυρίως σε εθνικό μόνο επίπεδο και είναι άκρως ανταγωνιστική και επιθετική. Οι μεγάλες δυνάμεις επενδύουν σημαντικά ποσά από τους ετήσιους προϋπολογισμούς τους σε διαστημικά προγράμματα. Οι ΗΠΑ δαπανούν περίπου 80 δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο για διαστημικά προγράμματα.
Αυτό το ποσό αφορά τόσο τις πρωτοβουλίες της NASA όσο και της Space Force των ΗΠΑ. Η Κίνα διαθέτει περίπου 20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως σε διαστημικά προγράμματα, η Ιαπωνία 7 δισεκατομμύρια, η Γαλλία περίπου 4,5 δισεκατομμύρια, η Ρωσία 4 δισεκατομμύρια, η ΕΕ 2,1 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) περίπου 8,3 δισεκατομμύρια ευρώ.
Προφανώς, η απουσία ενός διεθνούς φορέα που θα συγκέντρωνε, θα συντόνιζε και θα χρηματοδοτούσε τέτοιες πρωτοβουλίες υποδηλώνει τον εξαιρετικά ανταγωνιστικό χαρακτήρα των διαστημικών προγραμμάτων που ξεκινούν και υποστηρίζονται από μεμονωμένες χώρες (και σπάνια από διακυβερνητικές ενώσεις, όπως η ΕΕ). Παρά τις εκκλήσεις για ειρήνη και την έμφαση στους πανανθρώπινους στόχους αυτών των προγραμμάτων, αυτές οι πολιτικές οντότητες εκπροσωπούν και προωθούν κυρίως – και ίσως εύλογα – τις δικές τους αντίστοιχες οικονομικές, πολιτικές, γεωπολιτικές, διαστημικο-πολιτικές και στρατιωτικές προτεραιότητες.
Από αυτή την άποψη, η Space Force των ΗΠΑ, η οποία ιδρύθηκε το 2019, αποτελώντας έτσι το νεότερο σκέλος των ενόπλων δυνάμεων των ΗΠΑ, περιγράφει την αποστολή της με αφοπλιστικά ρεαλιστικούς (real) και ειλικρινείς όρους: «Το Διάστημα έχει γίνει ένα κρίσιμο πεδίο μάχης, όπου η ικανότητα ελεύθερης λειτουργίας είναι απαραίτητη για την εθνική κυριαρχία.
Οι Guardians διασφαλίζουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες – και οι σύμμαχοι και οι εταίροι τους – μπορούν να έχουν πρόσβαση και να λειτουργούν στο Διάστημα χωρίς παρεμβολές, αρνούμενοι στους αντιπάλους μας τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν τις ελευθερίες που εξασφαλίστηκαν για πρώτη φορά κατά την ίδρυση του έθνους. Η Space Force προωθεί τη νοοτροπία ότι η νίκη δεν εξαρτάται μόνο από τη δύναμη, αλλά και από την εφευρετικότητα – πρωτοποριακές τεχνολογίες και στρατηγικές που εξασφαλίζουν πλεονέκτημα σε έναν ολοένα και πιο αμφισβητούμενο τομέα».
Ο Παναγιώτης Ροϊλός είναι καθηγητής Ελληνικών Σπουδών, κάτοχος της Εδρας Γ. Σεφέρη, επιστημονικός εταίρος στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων Weatherhead,
Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ
