Προστασία των κοινωνικών χώρων στην ΕΕ

Οταν οι ευρωπαίοι ηγέτες συγκεντρώνονται για να συζητήσουν το μέλλον της ηπείρου, η ημερήσια διάταξη κυριαρχείται αμετάκλητα από έναν γνώριμο κατάλογο κρίσεων: βιομηχανική στασιμότητα, υστέρηση στην ανταγωνιστικότητα, περιβαλλοντική υποβάθμιση, αδυναμίες στον τομέα της ασφάλειας και ένα διευρυνόμενο χάσμα δεξιοτήτων. Αυτό το πλαίσιο, όμως, παραβλέπει μια βαθύτερη πραγματικότητα: η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν οικονομικό και γεωπολιτικό ανταγωνισμό· λειτουργεί εντός ενός εντεινόμενου πολιτισμικού πολέμου γύρω από τα αφηγήματα, το νόημα και το ανήκειν.

Σε αποφασιστικές στιγμές, οι κοινωνικές και πολιτισμικές υποδομές ήταν εκείνες που μετέτρεψαν τις αφηρημένες αξίες σε βιωμένες πραγματικότητες. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πρόγραμμα Erasmus, το οποίο κλείνει τα 40 του χρόνια το επόμενο έτος. Σήμερα, το Erasmus αναγνωρίζεται ως βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης – ένα θεσμικό πλαίσιο που επιτρέπει σε εκατομμύρια νέους να βιώσουν τη διασυνοριακή μάθηση. Αποτελεί απτή εκδήλωση μιας ολοκληρωμένης Ευρώπης.

Η επιτυχία του δεν έγκειται απλώς στην κινητικότητα, αλλά στο νόημά της. Το Erasmus βοήθησε στην οικοδόμηση μιας ευρωπαϊκής αίσθησης του ανήκειν – κάτι που δεν μπορεί να θεσμοθετηθεί με νόμο, αλλά πρέπει να καλλιεργηθεί μέσα από βιωμένες εμπειρίες, σχέσεις και πολιτισμικές ανταλλαγές.

Οταν έπεσε το Τείχος του Βερολίνου, η συμφιλίωση Ανατολής και Δύσης βασίστηκε σε κάτι πολύ περισσότερο από τη διπλωματία υψηλού επιπέδου. Πέτυχε επειδή η κοινωνία των πολιτών και τα πολιτιστικά δίκτυα και στις δύο πλευρές είχαν περάσει χρόνια καλλιεργώντας σχέσεις στη βάση της κοινωνίας. Ωστόσο, παρά τον ιστορικό τους ρόλο στη διαμόρφωση της σύγχρονης Ευρώπης, πολλοί από αυτούς τους θεσμούς, τις δεξαμενές σκέψης (think tanks) και τα κοινωνικά δίκτυα αντιμετωπίζουν αυξανόμενη διοικητική παρενόχληση, εκκλήσεις για διακοπή της χρηματοδότησής τους και περιοριστική νομοθεσία για τις ξένες χρηματοδοτήσεις, με στόχο τον περιορισμό του ανεξάρτητου δημόσιου λόγου.

Από την επιθετική δραστηριοποίηση του Γραφείου Προστασίας της Κυριαρχίας της Ουγγαρίας και τις νομοθετικές προσπάθειες της Σλοβακίας να χαρακτηρίσει τις ΜΚΟ ως «οργανώσεις με ξένη υποστήριξη», μέχρι τη συγκρότηση μιας αμφιλεγόμενης «Ομάδας Εργασίας Ελέγχου» από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η οποία έχει σχεδιαστεί ειδικά για να απονομιμοποιήσει τη χρηματοδότηση του τρίτου τομέα υπό το πρόσχημα των μέτρων κατά του λόμπι, το μοντέλο περιορισμού των κοινωνικών χώρων επεκτείνεται ραγδαία.

Αυτές οι εξελίξεις δεν πρέπει να θεωρηθούν ως μεμονωμένες ή καθαρά γραφειοκρατικές τάσεις. Ολο και περισσότερο, οι επιθέσεις κατά της κοινωνίας των πολιτών, του πολιτισμού και των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης είναι στρατηγικές – στοχεύουν στη διάβρωση των χώρων όπου οι κοινωνίες διαπραγματεύονται το νόημα, οικοδομούν εμπιστοσύνη και διαμορφώνουν κοινές ταυτότητες. Η αποδυνάμωση αυτών των υποδομών είναι ένας τρόπος αποσταθεροποίησης των δημοκρατικών συστημάτων εκ των έσω – χωρίς ποτέ να ξεπεραστούν φυσικά σύνορα.

Ακόμη και σε ιστορικά σταθερές δημοκρατίες, όπως η Αυστρία, η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ανεξάρτητοι ελεγκτικοί φορείς και οι πολιτιστικοί χώροι αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση. Φιλοδοξία δεν είναι μόνο η φίμωση της εγχώριας διαφωνίας, αλλά και η απομόνωση των κοινοτήτων, η διακοπή των προγραμμάτων ένταξης και ο κατακερματισμός των ίδιων των πληθυσμών που πρωτοβουλίες όπως το Erasmus χρειάστηκαν δεκαετίες για να συνδέσουν. Οι στρατηγικές επιπτώσεις του να επιτραπεί κάτι τέτοιο στην Ευρώπη είναι βαθιές.

Πριν από σχεδόν σαράντα χρόνια, μια μοναδική δημόσια φιλανθρωπική σύμπραξη γέννησε το πρόγραμμα Erasmus, αποδεικνύοντας ότι η φαντασία μπορεί να θριαμβεύσει έναντι των θεσμικών εμποδίων. Αντιμέτωποι με τον σημερινό έντονο διεθνή ανταγωνισμό, οι ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν μπορούν να υπερασπίζονται τη δημοκρατία και την καινοτομία στο εξωτερικό, εάν επιτρέπουν στους ίδιους τους αρχιτέκτονες αυτών των επιτυχιών να φιμώνονται στο εσωτερικό τους.

Ο Αντρέ Ουίλκενς είναι διευθυντής του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Ιδρύματος (ECF)