Οι κακές πρακτικές της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας

Φαίνεται ότι ο συνταγματισμός που εγκαινιάστηκε στη Μεταπολίτευση με την ψήφιση του Συντάγματος από την Ε’ Αναθεωρητική Βουλή συνοδεύτηκε από μια κουλτούρα που αντιμετώπιζε τον «Καταστατικό Χάρτη της χώρας» περισσότερο ως απλό δίκαιο και λιγότερο ως κείμενο αυξημένης ισχύος, που ρυθμίζει τις σχέσεις ανάμεσα στα όργανα και τις λειτουργίες του κράτους και καθορίζει τις σχέσεις και τα όρια της εξουσίας απέναντι στην κοινωνία.

Ενδεικτικό αυτής της διαπίστωσης είναι ότι  και οι μέχρι σήμερα αναθεωρήσεις, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αποτέλεσαν ευκαιρία για τη συνταγματοποίηση συγκυριακών πολιτικών επιλογών, που φυσικά θα μπορούσαν να διευθετηθούν με διαφορετικό τρόπο. Οι παρεμβάσεις αυτές περιόρισαν την απαίτηση του Σ. να περιλαμβάνει γενικές και συχνά αφηρημένες προβλέψεις ώστε να αντέχου στον χρόνο και ταυτόχρονα να επιδέχονται και διαφορετικές ερμηνείες. Κατά συνέπεια η ερμηνεία και η αναθεωρητική δυνατότητα του Σ. περιορίζονται στους ειδικούς και στην αποκλειστικότητα των επαγγελματιών λειτουργών της πολιτικής εξουσίας και πάντως μακριά από τους πολίτες και εν τέλει τον «λαό», το κατά το Σ. υποκείμενο της δημοκρατίας.

Η ανακοίνωση από την κυβέρνηση των τριάντα προς αναθεώρηση άρθρων του Σ. δυστυχώς ενισχύει την παραπάνω κακή πρακτική της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας. Μάλιστα, πέρα από την εύλογη απορία πώς είναι δυνατόν σε τόσο σύντομο διάστημα να συζητηθεί πάνω από το 25% των δυνάμει αναθεωρητέων Αρθρων του Σ., η σχετική πρόταση περιλαμβάνει σοβαρές ελλείψεις και αντιφάσεις. Εντελώς ενδεικτικά: α) Στις επτά σελίδες του κειμένου των προτάσεων περιλαμβάνεται μια αναφορά της λογικής, της φιλοσοφίας και των αρχών της αναθεώρησης.

Η αναφορά σε «νέες προκλήσεις που λαμβάνουν χώρα εν έτει 2026 και … (η) ανάγκη για μια γενναία και ουσιαστική συνταγματική αναθεώρηση που στοχεύει σε μια λειτουργική δημοκρατία του σήμερα αλλά και του αύριο» δεν υποκαθιστά αυτή έλλειψη. β) Στις προτάσεις περιλαμβάνονται αλλαγές και πρόνοιες, οι οποίες δεν είναι αποτέλεσμα έρευνας και διαλόγου κι έτσι είναι αδύνατον να διασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την υλοποίησή τους. Αλήθεια, από πού προκύπτει η ανάγκη επέκτασης του δικαιώματος του εκλέγεσθαι στα 21, όταν έχει περιοριστεί μέχρι εξαφανίσεως η πολιτική και κοινωνική παιδεία από το εκπαιδευτικό μας σύστημα;

Και πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι «η τεχνητή νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας»; γ) Τι αλήθεια μπορεί να εξυπηρετεί ο «επανακαθορισμός της έννοιας της μονιμότητας» των δημοσίων υπαλλήλων με το πρόσχημα της αξιολόγησης πέρα από τη διακηρυγμένη εμμονική επιλογή της συρρίκνωσης του δημόσιου τομέα, όταν μάλιστα υπάρχουν κανόνες αξιολόγησης που θα μπορούσαν να βελτιωθούν με απλό νόμο. Τέλος, δ) πόσο σοβαρό και δημοκρατικά συνεπές μπορεί να θεωρηθεί ένα πολιτικό σύστημα που προτίθεται να παρέχει τη «δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης από νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που μπορεί να έχουν … μη κρατικό / μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα» (Αρθρο 16) όταν ήδη λειτουργούν στη χώρα τέτοια ιδρύματα.

Κάτι που προέκυψε μετά την υιοθέτηση των ακροβασιών του λεγόμενου «επαυξημένου Συντάγματος», η οποία κατήργησε τη ρητή απαγόρευση του σημερινού μας Σ. Σ συνοψίζοντας, η τομή της Μεταπολίτευσης δημιούργησε και στηρίχθηκε σε έναν ιδιότυπο συνταγματισμό όπου «η πολιτική … είχε απόλυτη προτεραιότητα, ό,τι κι αν επεδίωκε, και το Σύνταγμα έπρεπε να την υπηρετεί – όχι το ανάποδο».* Οι συνέπειες αυτής της πρακτικής έχουν συμβάλει αποφασιστικά στην κρίση εκπροσώπησης, κρίση πολιτικής και εν τέλει δημοκρατίας με δραματικές κοινωνικές, θεσμικές και διοικητικές συνέπειες. Δυστυχώς η προτεινόμενη συνταγματική αναθεώρηση θα βαθύνει και επεκτείνει τα φαινόμενα κρίσης και συσσώρευσης αδιεξόδων.

Ευτυχώς το υπάρχον Σύνταγμα δίνει ακόμη τη δυνατότητα στους πολίτες να διεκδικούν συλλογικά από την εκάστοτε εξουσία τόσο εγγυήσεις για τα συμφωνημένα όσο και έναν χώρο άσκησης ατομικών ελευθεριών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Hic Rhodus, hic saltus. * Βλ. το εξαιρετικό, Τ.Κ. Βιδάλης, «Το φρούριο των πολιορκητών», Εύμαρος, 2026.

Ο Μιχάλης Σπουρδαλάκης είναι ομ. καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ