Τα τρία κρούσματα λεπτοσπείρωσης σε διάστημα μόλις 30 ημερών στη Ζάκυνθο είναι η αιτία που οι Αρχές βρίσκονται σε ετοιμότητα. Τι είναι όμως αυτή η λοίμωξη; Από τι προκαλείται; Ποιες είναι οι περιοχές που προτιμά; Τι ρόλο παίζει ο καιρός; Και ποιοι είναι εκείνοι που διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο;
Αναφορικά με όσα συνέβησαν πρόσφατα στο δημοφιλές νησί του Ιονίου Πελάγους, ο Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) έχει ήδη κάνει γνωστό ότι ένας άνδρας, ηλικίας 74 ετών, κατέληξε ύστερα από νοσηλεία στο Νοσοκομείο Ζακύνθου. Οι δύο περιπτώσεις που ακολούθησαν, επίσης άνδρες 21 και 34 ετών, έχουν διαφύγει τον κίνδυνο, χωρίς προς το παρόν εντούτοις να έχει εντοπιστεί η πηγή της μόλυνσης.
Αντιθέτως, το μόνο που επιβεβαιώνουν οι επιστήμονες είναι ότι δεν προκύπτει συσχέτιση των περιστατικών καθώς οι τρεις άνδρες είναι από διαφορετικές περιοχές του νησιού, δεν πρόκειται για συγγενείς, ούτε έχουν κοινό εργασιακό περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση, όμως, δεν είναι η πρώτη φορά που η Ζάκυνθος συγκεντρώνει σημαντικό αριθμό κρουσμάτων.
Αναλυτικότερα, η λεπτοσπείρωση είναι μια λοιμώδης νόσος που προκαλείται από βακτήρια του γένους Leptospira. Μεταδίδεται από τα ζώα στον άνθρωπο, κυρίως μέσω επαφής με μολυσμένα ούρα ή με νερό και έδαφος που έχουν επιμολυνθεί. Ο κίνδυνος αυξάνεται ιδιαίτερα ύστερα από πλημμύρες ή τυφώνες, όταν οι άνθρωποι εκτίθενται σε στάσιμα νερά. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι έντονη έξαρση κρουσμάτων συνδεδεμένη με μαζική έκθεση σε πλημμύρα καταγράφηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας το 2023 μετά τις καταιγίδες «Daniel» και «Elias». Αντίστοιχες συρροές έπειτα από ακραία υδρολογικά φαινόμενα έχουν σημειωθεί στο εξωτερικό σε περιοχές που υπέστησαν πλημμύρες από γλυκά νερά.
Η νόσος προσβάλλει πολλά ζώα και τον άνθρωπο. Σε παγκόσμιο επίπεδο καταγράφονται περίπου 1 εκατομμύριο κρούσματα ετησίως, με σχεδόν 60.000 θανάτους. Στην Ευρώπη εμφανίζεται κυρίως στη Μεσόγειο και στα ανατολικά.
Οι δύο φάσεις της νόσου
Η περίοδος επώασης, ο χρόνος δηλαδή που μεσολαβεί από τη μόλυνση έως την εκδήλωση των πρώτων συμπτωμάτων, διαρκεί από 2 έως και 30 ημέρες. Η νόσος συχνά εξελίσσεται σε δύο φάσεις. Στην πρώτη, διάρκειας 4-9 ημερών, εμφανίζονται συμπτώματα παρόμοια με της γρίπης: πονοκέφαλος, ρίγη, μυϊκοί πόνοι, ναυτία, εμετός ή διάρροια.
Στη δεύτερη φάση, που είναι σοβαρότερη, μπορεί να παρουσιαστούν υψηλός πυρετός, κιτρίνισμα του δέρματος και των ματιών (ίκτερος), κοιλιακός πόνος, εξάνθημα, καθώς και επιπλοκές όπως νεφρική ή ηπατική ανεπάρκεια και μηνιγγίτιδα. Χωρίς θεραπεία, η ανάρρωση μπορεί να διαρκέσει μήνες.
Καθώς όμως τα συμπτώματα μιμούνται άλλες ασθένειες, συχνά η διάγνωση καθυστερεί. Και αυτό συμβαίνει ενώ η έγκαιρη χορήγηση αντιβιοτικών είναι καθοριστική για την αποφυγή σοβαρών επιπλοκών αλλά και για την πλήρη ανάρρωση.
Η πρόληψη περιλαμβάνει αποφυγή επαφής με μολυσμένα νερά, χρήση προστατευτικού εξοπλισμού σε επαγγελματίες υψηλού κινδύνου και έλεγχο των τρωκτικών. Η σωστή ενημέρωση και η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων αποτελούν τα βασικά μέτρα για τη μείωση της νόσου στον άνθρωπο και στα ζώα.
Η γεωγραφία της λοίμωξης
Κατά το διάστημα 2004-2023, δηλώθηκαν 529 κρούσματα λεπτοσπείρωσης με μέση ετήσια δηλούμενη επίπτωση του νοσήματος 0,24/100.000 πληθυσμού και μέσο αριθμό κρουσμάτων κατ’ έτος 26,5. Εν τω μεταξύ, μια πιο στενή ματιά στα στοιχεία του ΕΟΔΥ δείχνουν ότι περίοδο – σταθμό αποτελούν τα έτη 2014-2015. Πιο συγκεκριμένα, τις χρονιές εκείνες καταγράφεται σημαντική επίπτωση, που οφείλεται στην αυξημένη συχνότητα κρουσμάτων στο νησί της Ζακύνθου (9 επιβεβαιωμένες περιπτώσεις την πρώτη χρονιά και 7 την αμέσως επόμενη) που αποτέλεσαν το 22,5% του συνόλου των κρουσμάτων που καταγράφηκαν την περίοδο αυτή.
Η αμέσως επόμενη χρονικά «κόκκινη ζώνη» είναι το 2023. Εκείνη τη χρονιά διαπιστώνεται εντονότατη έξαρση κρουσμάτων με 95 συνολικά κρούσματα, εκ των οποίων τα 45 (47,4%) αποδίδονται σε έκθεση στις πλημμύρες των καταιγίδων «Daniel» και «Elias» στην Περιφέρεια Θεσσαλίας. Κοιτώντας πάλι κανείς τη γενικότερη εικόνα, διαπιστώνει ότι διαχρονικά η υψηλότερη μέση ετήσια συχνότητα κρουσμάτων καταγράφεται στις Περιφέρειες Ιονίων Νήσων (1,55/100.000 πληθυσμού), Θεσσαλίας (0,72/100.000 πληθυσμού), κυρίως λόγω της έξαρσης κρουσμάτων οφειλόμενων στις πλημμύρες του Σεπτεμβρίου 2023, και Δυτικής Ελλάδας (0,59/100.000 πληθυσμού). Στον αντίποδα, πάλι, βρίσκεται η Περιφέρεια Αττικής με 0,08 κρούσματα/100.000.
Ο ρόλος του καιρού
Η λεπτοσπείρωση επηρεάζεται από τον καιρό. Αυτό συμβαίνει επειδή το μολυσματικό αίτιο επιζεί στο περιβάλλον, όταν υπάρχουν ευνοϊκές συνθήκες θερμοκρασίας/υγρασίας. Μάλιστα, τα πρώτα δεδομένα μελέτης του ΕΟΔΥ δείχνουν ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες που αυξάνουν κατακόρυφα τον κίνδυνο.
Πιο συγκεκριμένα, φαίνεται ότι η γεωγραφική περιοχή έχει τη σημαντικότερη επίδραση στην πιθανότητα εμφάνισης κρούσματος. Σε κάποιες περιοχές, μάλιστα, υπάρχει ακόμα και περισσότερο από 10 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου σε σχέση με άλλες.
Επίσης, κάθε επιπλέον mm στάθμηςβροχήςτον τρέχοντα μήνα αυξάνει τον λόγο πιθανοτήτων εμφάνισης κρούσματος, ενώ κάθε αύξηση κατά 1° C της μέσηςθερμοκρασίαςτου προηγούμενου μήνα συνοδεύεται από αύξηση 1,11 φορές του λόγου πιθανοτήτων εμφάνισης κρούσματος.
Μία ακόμη σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι η συχνότητα εμφάνισης κρουσμάτων εμφανίζει εποχική τάση, με τα περισσότερα κρούσματα να καταγράφονται τέλος καλοκαιριού – αρχές άνοιξης (Αύγουστος, Σεπτέμβριος, Οκτώβριος). Αντιθέτως, ο Νοέμβριοςήταν ο μήνας με τις λιγότερες πιθανότητες να εμφανιστεί κρούσμα.
Η μετάδοση
Οπως αναφέρθηκε, οι λεπτόσπειρες διασπείρονται με τα ούρα μολυσμένων ζώων (κυρίως τρωκτικά, χοίροι, άλογα, αγελάδες και άλλα άγρια ζώα). Τα βακτήρια μπορούν να επιβιώσουν για εβδομάδες έως μήνες σε μολυσμένο νερό και χώμα. Η μετάδοση συμβαίνει μέσω των βλεννογόνων, του επιπεφυκότος και των λύσεων συνεχείας του δέρματος.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Οτι οι άνθρωποι μπορεί να μολυνθούν άμεσα (δηλαδή έπειτα από επαφή με μολυσμένο ζώο) ή έμμεσα από μολυσμένο νερό (νερό πλημμύρας, ποτάμια, ρέματα, λύματα) ή από την κατανάλωση μολυσμένων τροφίμων ή νερού. Η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι πολύ σπάνια, αλλά έχει τεκμηριωθεί μέσω της σεξουαλικής επαφής και του θηλασμού για το διάστημα που οι ασθενείς νοσούν.
Αναφορικά με τον κίνδυνο έκθεσης, αυτός αυξάνεται σε συνθήκες ελλιπούς υγιεινής και διαβίωσης έπειτα από πλημμύρες. Δραστηριότητες υψηλού κινδύνου περιλαμβάνουν:
- Γεωργικές και κτηνοτροφικές εργασίες, όπου η πιθανότητα για άμεση επαφή με τρωκτικά ή αγροτικά ζώα είναι υψηλή, καθώς και δραστηριότητες που μπορούν να οδηγήσουν σε λύσεις συνέχειας ή εκδορές του δέρματος και έκθεση σε νερό ή χώμα (ακόμα και υγρή βλάστηση).
- Καθαρισμό χώρων ύστερα από πλημμύρες.
- Επαφή με νερά σε πλημμυρισμένες περιοχές ή με γλυκά νερά (ποτάμια, ρέματα, λίμνες) δυνητικά μολυσμένα με ούρα ζώων. Ορισμένες ενέργειες όπως η βύθιση του κεφαλιού στο νερό ή η κατάποση μολυσμένου νερού μπορεί να αυξήσουν σημαντικά τον κίνδυνο.
