Ποια ή ποιος θα διαδεχθεί στο τιμόνι του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών τον Αντόνιο Γκουτέρες, η θητεία του οποίου λήγει επισήμως, έπειτα από δύο συνεχόμενες πενταετίες, την 31η Δεκεμβρίου; Και τι θα σηματοδοτήσει το όνομα που θα επιλεγεί από τα 193 κράτη-μέλη, στη βάση της πρότασης στην οποία θα καταλήξει (εφόσον καταλήξει…) το κυρίαρχο όργανό του, το Συμβούλιο Ασφαλείας;
Καθώς η διαδικασία έχει εισέλθει στην τελική ευθεία, με τις «ακροάσεις» των τεσσάρων υποψηφίων – δύο γυναικών και δύο ανδρών, εκ των οποίων μάλιστα οι τρεις προέρχονται από χώρες της Κεντρικής και της Λατινικής Αμερικής – από τους μόνιμους πρέσβεις των μελών του, η εικόνα μοιάζει πιο θολή παρά ποτέ. Οπως και το μέλλον του ίδιου του διεθνούς οργανισμού ο οποίος, όπως εύκολα μπορούν να διαπιστώσουν οι πάντες, βρίσκεται αντιμέτωπος με τη χειρότερη κρίση της 80ετούς ιστορίας του.
Πρόκειται, άλλωστε, για μια κρίση η οποία έχει υπαρξιακά χαρακτηριστικά, καθώς εδώ και χρόνια ο ΟΗΕ έχει περιπέσει σε κατάσταση παράλυσης, με συνέπεια να είναι πρακτικά απών από τα μεγάλα και κρίσιμα μέτωπα στον πλανήτη, συμπεριλαμβανομένων των πολεμικών. Η απαξίωσή του δε επιταχύνεται εξαιτίας της απόφασης του Ντόναλντ Τραμπ να αποσύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες από δεκάδες υπηρεσίες του και, ταυτόχρονα, να τον στραγγαλίσει οικονομικά, περιορίζοντας δραστικά τη χρηματοδότηση προς αυτόν.
Η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων
«Παιδί» της ελπίδας που έφερε μαζί του το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες του και έφερε μαζί του την προσδοκία για έναν πιο ειρηνικό και δίκαιο κόσμο. Αποτυπώνοντας, αναγκαστικά, τους συσχετισμούς της νέας (τότε) τάξης πραγμάτων, την οποία είχαν κληροδοτήσει στην ανθρωπότητα οι σχεδόν 60 εκατομμύρια νεκροί της. Παρότι δε η Χάρτα και οι αρχές του παραβιάστηκαν πολλές φορές κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που ακολούθησαν, ο ΟΗΕ και το Συμβούλιο Ασφαλείας παρέμειναν ένα σταθερό σημείο αναφοράς, κυρίως για τους πιο αδύναμους, συχνά και για τους ισχυρούς.
Η περίοδος αυτή, ωστόσο, δείχνει να έχει φτάσει οριστικά στο τέλος της, έστω και αν δεν είναι ξεκάθαρο ούτε πότε θα μπει το τελευταίο καρφί στο φέρετρο του «ΟΗΕ που γνωρίσαμε» ούτε ποιος θα το βάλει. Πλέον, σχεδόν όλοι – και όχι μόνο ο Τραμπ – μιλούν για έναν νέο κόσμο ο οποίος πασχίζει να γεννηθεί στα συντρίμμια του παλιού, με τη βία, τους οικονομικούς ανταγωνισμούς και τις πολεμικές αναμετρήσεις να έχουν πάρει το πάνω χέρι. Και ταυτόχρονα, ολοένα λιγότεροι δίνουν σημασία στον ΟΗΕ και στο τι λέει και έχει αποφασίσει, όταν αποφασίζει.
Σε αυτό το φόντο, ίσως δεν θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο ανταγωνισμός για την ηγεσία του ΟΗΕ είναι φέτος πολύ πιο μικρός και χαρακτηρίζεται από σαφώς πιο χαμηλούς τόνους σε σύγκριση με τον αντίστοιχο δέκα χρόνια νωρίτερα. Τότε, δηλαδή, που στην «κούρσα διαδοχής» συμμετείχαν 13 υποψήφιοι και υποψήφιες.
Ο νέος κόσμος γεννιέται
«Ο βαθιά πολωμένος και μαστιζόμενος από συγκρούσεις κόσμος του 2026 είναι πολύ διαφορετικός έναντι του πιο ειρηνικού κλίματος που επικρατούσε διεθνώς το 2016, τη χρονιά που ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη πρόεδρος για πρώτη φορά», τονίζει ανάλυση στο Associated Press. Και συνεχίζει: «Σήμερα, οι διαφωνίες ανάμεσα στις μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις είναι τόσο βαθιές που τα Ηνωμένα Εθνη έχουν αποδειχθεί ανίκανα να εκπληρώσουν τον πρωταρχικό τους ρόλο, τη διασφάλιση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Το κάποτε ισχυρό Συμβούλιο Ασφαλείας έχει μπλοκαριστεί από κάθε δράση που θα μπορούσε να σταματήσει τους πολέμους στην Ουκρανία, τη Γάζα και το Ιράν, ανάμεσα σε πολλές ακόμη διαμάχες, καταδικάζοντας τον ΟΗΕ να βρίσκεται στο περιθώριο των σημαντικών διεθνών κρίσεων».
Τελικά, με βάση και τα παραπάνω, ίσως η μοναδική ενδιαφέρουσα είδηση που μπορούμε να περιμένουμε από τη διαδικασία επιλογής του προσώπου που θα διαδεχθεί τον Γκουτέρες είναι εάν θα έχουμε την πρώτη γυναίκα γενική γραμματέα του ΟΗΕ.
Οι 4 υποψηφιότητες
Μισέλ Μπασελέτ (74 ετών): Η έμπειρη πολιτικός
Η δύο φορές (αν και όχι συνεχόμενες) πρόεδρος της Χιλής και πολιτική εκπρόσωπος του ρεύματος του «περονισμού», ανέλαβε στη συνέχεια τη θέση της επιτρόπου του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο νέος πρόεδρος της χώρας, ο ακροδεξιός Χοσέ Αντόνιο Καστ, ο οποίος εξελέγη τον Δεκέμβριο του 2025 και ανέλαβε καθήκοντα τον Μάρτιο, απέσυρε την υποστήριξη του Σαντιάγο από την υποψηφιότητά της. Ωστόσο, παρέμεινε στην κούρσα της διαδοχής του Γκουτέρες επειδή προτάθηκε από τη Βραζιλία και το Μεξικό, δύο άλλα κράτη της περιοχής που κυβερνώνται αυτή την περίοδο από ομοϊδεάτες της.
Ράφαελ Γκρόσι (64 ετών): Ο «πυρηνικός» υποψήφιος
Ο πρώην διπλωμάτης από την Αργεντινή έχει τη στήριξη της χώρας του και του προέδρου της, Χαβιέρ Μιλέι, ενώ θεωρείται από ορισμένους το κατάλληλο πρόσωπο στην κατάλληλη εποχή. Η θέση, άλλωστε, την οποία κατέχει από το 2019, του γενικού διευθυντή της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ), τον έχει φέρει στο επίκεντρο ενός από τα μείζονα και απειλητικά μέτωπα της εποχής μας. Με δύο, μάλιστα, πλευρές: την πυρηνική ενέργεια, η οποία επιστρέφει δυναμικά και υιοθετείται εκ νέου ακόμη και από τους μέχρι πρόσφατα επικριτές της και τα πυρηνικά όπλα, με τις μεγάλες δυνάμεις να οδηγούνται σε μια νέα κούρσα εξοπλισμών.
Ρεμπέκα Γκρίνσπαν (70 ετών): Η αποτελεσματική διπλωμάτισσα
Η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα, και επικεφαλής από το 2021 της UNCTAD, της υπηρεσίας του ΟΗΕ που χειρίζεται τα ζητήματα εμπορίου και ανάπτυξης – ένα ακόμη μείζον ζήτημα στο παζλ των διεθνών ανταγωνισμών -, έδωσε τα διαπιστευτήριά της σε μία πολύ σημαντική κρίση: την επισιτιστική, που ήρθε ως συνέπεια της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, το 2022 και του αποκλεισμού των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας, μπλοκάροντας τον παγκόσμιο εφοδιασμό με σιτηρά. Το πρόβλημα αντιμετωπίστηκε με τη δική της διαμεσολάβηση, που έφερε τη συμφωνία Ρωσίας, Ουκρανίας και Τουρκίας και την επανάληψη των εξαγωγών.
Μάκι Σαλ (64 ετών): Ο αφρικανός αντισυστημικός
Ο Μάκι Σαλ θα μπορούσε να έχει πολλές πιθανότητες, εάν ήταν εκπρόσωπος της Μαύρης Ηπείρου. Η υποψηφιότητά του, ωστόσο, δεν υποστηρίζεται (επισήμως τουλάχιστον) ούτε από τη χώρα της οποίας διετέλεσε πρόεδρος, τη Σενεγάλη, ούτε όμως από την 55μελή Αφρικανική Ενωση, της οποίας επίσης άσκησε την προεδρία για ένα χρονικό διάστημα. Σε αυτό το φόντο, ο Σαλ – την υποψηφιότητα του οποίου κατέθεσε το Μπουρούντι – θεωρείται αουτσάιντερ και ποντάρει όλες του τις ελπίδες στο προφίλ του αντισυστημικού, καθώς δεν προέρχεται από το επίσημο «σύστημα» των Ηνωμένων Εθνών, καθώς και στις μυστικές συμμαχίες του.
Ο απερχόμενος
Αντόνιο Γκουτέρες: Ο «πολυτραυματίας» γενικός γραμματέας
Ο πρώην πρωθυπουργός της Πορτογαλίας επελέγη για την εμπειρία του και τις διπλωματικές και πολιτικές του ικανότητες, θα αποχωρήσει όμως από το τιμόνι του ΟΗΕ ως «πολυτραυματίας». Ουδείς προκάτοχός του, άλλωστε, έχει δεχθεί τόσο πολλές και τόσο οξείες επιθέσεις όσο αυτός, ούτε έχει αμφισβητηθεί σε βαθμό που να ζητείται ευθέως η παραίτησή του.
Τον «χορό» έσυρε ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, με αφορμή όσα ο Γκουτέρες, οι συνεργάτες του και οι επιτροπές τους είπαν για τη Γάζα, κάνοντας λόγο για «γενοκτονία των Παλαιστινίων». Ακολούθησε δε ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος επίσης είχε λόγους να μην τον συμπαθεί ιδιαίτερα – κάτι που ισχύει και για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, πρόεδρο ενός ακόμη μόνιμου μέλους του Συμβουλίου Ασφαλείας.
