Επειτα από μια μακρά περίοδο άκρατης ψηφιοποίησης στις σχολικές αίθουσες, με tablets και φορητούς υπολογιστές – και δη μεταπανδημικά – οι Αρχές στη Σουηδία αναγνωρίζουν ότι το «πείραμα» είχε κόστος. Και μάλιστα βαρύ. Οχι τυχαία, τα βιβλία επανέρχονται πλέον δυναμικά στη σκανδιναβική χώρα, που θεωρείται εδώ και χρόνια παγκόσμιο πρότυπο εκπαιδευτικού εκσυγχρονισμού, προσφέροντας πολύτιμα διδάγματα σε εκπαιδευτικούς, γονείς και κυβερνήσεις παγκοσμίως. Η νέα μεταστροφή δεν συντελείται ιδεολογικά, αλλά εμπειρικά.
Ηταν οι ίδιοι οι μαθητές, ιδίως εκείνοι που δυσκολεύονταν περισσότερο – και δη αγόρια – που ζήτησαν πίσω τα βιβλία. Σε σχολεία όπως στο Μπαντχάγκεν, νότια της Στοκχόλμης, εκπαιδευτικοί περιγράφουν στη βρετανική εφημερίδα «The Times» πώς τα παιδιά ένιωθαν ότι οι οθόνες αποσπούν την προσοχή τους. «Θέλουμε ένα βιβλίο» είπαν. Καθώς τα σχολικά εγχειρίδια είχαν ήδη αποσυρθεί, οι δάσκαλοι τύπωσαν σελίδες εκπαιδευτικού υλικού και τις βιβλιοδέτησαν πρόχειρα, για να καλύψουν ένα κενό που αποδείχθηκε ουσιαστικότερο απ’ όσο είχε εκτιμηθεί.
Η Σουηδία είχε επενδύσει εκατομμύρια από τη δεκαετία του 2000 στην τεχνολογία, με το σκεπτικό ότι η εκπαίδευση οφείλει να προετοιμάζει τους μαθητές για τον νέο ψηφιακό κόσμο.
Τα αποτελέσματα ωστόσο του διεθνούς διαγωνισμού PISA κατέγραψαν σταδιακή πτώση στον αλφαβισμό. Σε μια χώρα που είχε συνηθίσει να πρωταγωνιστεί στο PISA, το διεθνές πρόγραμμα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για την αξιολόγηση 15χρονων μαθητών, τα αποκαρδιωτικά αποτελέσματα της τελευταίας έκθεσης του 2022 ήχασαν καμπανάκια. Με σκορ ελαφρώς καλύτερο από τον μέσο όρο, έφεραν τη Σουηδία στην 22η θέση στην κατανόηση κειμένου μεταξύ των 81 συμμετεχουσών χωρών και οικονομιών (η Ελλάδα ήταν στην 41η θέση, με βαθμολογία 438 βαθμών, περνώντας κάτω από τον πήχη).
Για τη Σουηδία, τα ευρήματα πρακτικά σημαίνουν ότι ένα στα τέσσερα παιδιά είναι λειτουργικά αναλφάβητο αποφοιτώντας από την υποχρεωτική εκπαίδευση, με πιο ευάλωτα όσο προέρχονται από νοικοκυριά με φτωχό μεταναστευτικό υπόβαθρο. Συνολικά, τα αφήνει έκθετα στην ανεργία και στη δράση εγκληματικών συμμοριών. «Υπάρχουν παιδιά που μεγάλωσαν σε αυτό το περιβάλλον και τώρα φοιτούν στο πανεπιστήμιο και δεν μπορούν να διαβάσουν και να γράψουν σωστά» λέει στους «Times» η εκπαιδευτικός μαθησιακής υποστήριξης Μπίτε Λανγκ. Ορισμένα από αυτά τα παιδιά, επισημαίνει, είχαν διαγνωστεί λανθασμένα με διάφορες μαθησιακές δυσκολίες, ενώ στην πραγματικότητα απλώς δεν τους δόθηκε ο χρόνος και η υποστήριξη που χρειάζονταν για να μάθουν να διαβάζουν.
Η υπερβολική εξάρτηση από τις οθόνες δεν ήταν ο μοναδικός παράγοντας. Οι εκπαιδευτικοί επισημαίνουν κενά στην επιμόρφωση των δασκάλων, στην κατάργηση δομών υποστήριξης για μαθητές με δυσκολίες, αλλά και στην αδυναμία προσαρμογής του συστήματος στις προκλήσεις της αυξανόμενης μετανάστευσης και της κοινωνικής ανισότητας. Τα παιδιά από λιγότερο προνομιούχα και μη σουηδόφωνα περιβάλλοντα υστερούν σημαντικά στην ανάγνωση, σύμφωνα με τα αποτελέσματα του PISA.
Η απάντηση των Αρχών στη Σουηδία είναι τώρα πολυεπίπεδη. Το υπουργείο Παιδείας επένδυσε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για την αγορά σχολικών βιβλίων, λογοτεχνικών τίτλων και την ενίσχυση βιβλιοθηκών. Ξεκίνησε εθνικό διαγωνισμό ανάγνωσης για 10χρονα παιδιά, ενώ τα ψηφιακά βοηθήματα περιορίζονται δραστικά στις μικρές ηλικίες. Από το 2028, ένα πανεθνικό πρόγραμμα θα εξασφαλίζει ότι όλοι οι εκπαιδευτικοί θα εκπαιδεύονται στη δομημένη διδασκαλία της ανάγνωσης.
Τα αποτελέσματα δείχνουν να δικαιώνουν την προσπάθεια
Στις σχολικές αίθουσες, η αλλαγή είναι ήδη ορατή. Για πέντε λεπτά στην αρχή κάθε μαθήματος, οι μαθητές διαβάζουν ένα βιβλίο που έχουν επιλέξει από τη σχολική βιβλιοθήκη. Οι δάσκαλοι διαβάζουν φωναχτά στους μαθητές βιβλία. Κάθε δεύτερη εβδομάδα, ο σχολικός βιβλιοθηκάριος ξεναγεί τάξεις, προτείνοντας βιβλία. «Οι λέξεις έχουν δύναμη», λέει στους «Times» η 53χρονη Λάιλα Μπάκρι, δασκάλα σε τάξη δεκάχρονων, που ήρθε στη Σουηδία προ 30ετίας από τη Συρία. «Κάνουν ευκολότερο να περιγράψεις τα συναισθήματα και να μάθεις τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις σου».
Μέχρι στιγμής, τα αποτελέσματα δείχνουν να δικαιώνουν την προσπάθεια μεταστροφής στη σχολική εκπαίδευση στη Σουηδία, όχι μόνο στη διδασκαλία της γλώσσας, αλλά σε κάθε μάθημα. Από τα μαθηματικά, μέχρι τις φυσικές επιστήμες και τη γεωγραφία, ενόσω αντιπολιτευόμενοι πολιτικοί μιλούν για «κρίση ανισότητας» μετά την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της δεκαετίας του 1990, που επέτρεψε τη λειτουργία ιδιωτικών σχολείων, με δημόσια χρηματοδότηση και κερδοσκοπικό χαρακτήρα.
Σε κάθε περίπτωση, το σουηδικό παράδειγμα λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η τεχνολογία, όσο αναγκαία κι αν είναι, δεν υποκαθιστά τη θεμελιώδη διαδικασία μάθησης. Η ανάγνωση δεν είναι απλώς δεξιότητα, αλλά εργαλείο κοινωνικής ένταξης, αυτοέκφρασης και δημοκρατικής συμμετοχής. Σε μια εποχή όπου η ψηφιοποίηση θεωρείται αυτονόητη, η Σουηδία δείχνει ότι η καινοτομία χωρίς μέτρο μπορεί να διευρύνει, αντί να γεφυρώσει, τα κοινωνικά χάσματα και ότι η επιστροφή στα βιβλία αποτελεί – σε αναζήτηση της κοινωνικής ισορροπίας και ισότητας – πολιτική επιλογή.
