Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υποτίθεται ότι θα αποτελούσαν μοχλό εκδημοκρατισμού, δίνοντας δημόσιο βήμα και φωνή σε όλους. Στην πράξη, έχουν εξελιχθεί σε μια ανεξέλεγκτη αλγοριθμική ηγεμονία. Ή, όπως το έθεσε προχθές ο ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ, σε μια «ψηφιακή Αγρια Δύση». «Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν δώσει σε μια χούφτα ανθρώπων μεγαλύτερο έλεγχο στον δημόσιο διάλογο από όσο είχαν ποτέ τα στελέχη των ΜΜΕ» επισημαίνει σε άρθρο στους «Financial Times» η διευθύνουσα σύμβουλος της αποκεντρωμένης πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης Bluesky, Τζέι Γκρέιμπερ. Μερικοί τεχνο-ολιγάρχες, κοντολογίς, με βασική έδρα τη φιλοτραμπική πια Σίλικον Βάλεϊ, αποφασίζουν τι βλέπουν, τι ακούν και τι διαβάζουν δισεκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο.
Αυτό το μοντέλο συγκεντρωτικής ισχύος προκαλεί πολιτικές αντιδράσεις διεθνώς. Και δη στην Ευρώπη. Το πεδίο όπου η σύγκρουση γίνεται πιο οξεία είναι πλέον η προστασία των πιο ευάλωτων μελών της κοινωνίας: των παιδιών. Οι ανησυχίες για την ψυχική υγεία των ανηλίκων, τον διαδικτυακό εκφοβισμό, τον εθισμό στις οθόνες και, τώρα, την ανεξέλεγκτη διάδοση παράνομου περιεχομένου τεχνητής νοημοσύνης οδηγούν σε ένα ντόμινο απαγορεύσεων της πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για ανηλίκους.
Ούτε δύο μήνες αφότου η Αυστραλία έδειξε διεθνώς πρώτη τον δρόμο – βάζοντας με νόμο τον «πήχη» στο 16ο έτος ηλικίας -, το ντόμινο αυτό κινείται ταχύτατα στην Ευρώπη. Τουλάχιστον επτά χώρες – Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Πορτογαλία, Δανία, Ελλάδα, Ολλανδία, Νορβηγία – αλλά και η ΕΕ των «27» προωθούν ανάλογα μέτρα. Στο Παρίσι βρίσκεται σε τελικό στάδιο η έγκριση νομοθεσίας για απαγόρευση της πρόσβασης στα social media σε ανηλίκους κάτω των 15 ετών. Η εφαρμογή των μέτρων αναμένεται το φθινόπωρο, με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς. Η σοσιαλιστική κυβέρνηση μειοψηφίας στην Ισπανία πηγαίνει τώρα ένα βήμα παραπέρα.
Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ προανήγγειλε την Τρίτη απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κάτω των 16 ετών, υποχρεωτική επαλήθευση ηλικίας και προσωπική ευθύνη των διευθυντών των πλατφορμών για ρητορική μίσους και παράνομο περιεχόμενο. «Τα social media έχουν γίνει ένα αποτυχημένο σύστημα, στο οποίο οι νόμοι αγνοούνται και τα εγκλήματα γίνονται ανεκτά» διακήρυξε από βήματος διακυβερνητικής συνόδου κορυφής, στο Ντουμπάι. Προσέθεσε μάλιστα ότι η χώρα του έχει ενταχθεί σε έναν ευρωπαϊκό «Συνασπισμό Ψηφιακά Προθύμων» για τον συντονισμό και την επιβολή διασυνοριακής ρύθμισης. «Γνωρίζουμε ότι αυτή είναι μια μάχη που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια οποιασδήποτε χώρας» υπογράμμισε, χωρίς να κατονομάσει χώρες.
Αντιδρώντας, ο ιδρυτής του Χ και πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο, Ιλον Μασκ, «στόλισε» με αναρτήσεις στην πλατφόρμα του τον Σάντσεθ. Σε σύμπνοια με τις αντιδράσεις του ισπανικού ακροδεξιού κόμματος Vox, τον χαρακτήρισε «βρώμικο», «τύραννο και προδότη του λαού της Ισπανίας», «πραγματικό φασίστα». Βολικά, δε, απέδωσε σε «πολιτική επίθεση» την κλήτευσή του από την Εισαγγελία του Παρισιού για κατάθεση στις 20 Απριλίου, ύστερα από έφοδο τη Δευτέρα στα γραφεία του Χ στη Γαλλία από την υπηρεσία καταπολέμησης ηλεκτρονικού εγκλήματος, με τη συνδρομή της Europol. Εγινε στο πλαίσιο έρευνας για κακόβουλους αλγόριθμους και βαριά αδικήματα, όπως συνέργεια σε κατοχή και διάθεση πορνογραφικού υλικού ανηλίκων, καθώς και διάδοση περιεχομένου άρνησης του Ολοκαυτώματος. Σε αυτό το φόντο, ο Μασκ επιτέθηκε εκ νέου στην ΕΕ – «η γραφειοκρατία διέβρωσε τη δημοκρατία» έγραψε – ενόσω η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ερευνά το X για τη δημιουργία παράνομου υλικού από το Grok, το chatbot τεχνητής νοημοσύνης της πλατφόρμας.
Εκτός Ευρώπης, η Μαλαισία και η Ινδία επίσης προωθούν ή εξετάζουν περιορισμό της πρόσβασης ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας, έχουν υιοθετήσει στοχευμένα μέτρα. Οι επικριτές τους μιλούν για «ψηφιακό πατερναλισμό», κίνδυνο λογοκρισίας και παραβίαση δικαιωμάτων. Τα στοιχεία ωστόσο δείχνουν ότι εκατομμύρια παιδιά κάτω των 13 ετών έχουν ήδη λογαριασμούς στα social media, παρά τους υφιστάμενους κανόνες. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν χρειάζεται παρέμβαση, αλλά με ποια μορφή.
Η Τζέι Γκρέιμπερ της Bluesky μιλάει για τη δύναμη επιρροής και αντίδρασης των ενήλικων χρηστών των social media, προτείνοντας ως εναλλακτική στο σημερινό «τοξικό οικοσύστημα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης» τις ανοιχτού κώδικα πλατφόρμες, που «δεν μπορούν να “κλειδώσουν” τους χρήστες ή να καταγράψουν τα δεδομένα τους». «Πιστεύω», λέει, «ότι ο ανταγωνισμός και η καινοτομία θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην καλύτερη προστασία των νέων, χωρίς να τους στερούν τα οφέλη της επικοινωνίας και της υπεύθυνης ανταλλαγής περιεχομένου».
