Η ουκρανή συγγραφέας, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος, Τάνια Μαλιάρτσουκ, είναι από τις διανοούμενες που έχουν λάβει ενεργό δράση στα τεκταινόμενα της χώρας της τα τελευταία χρόνια. Σπούδασε φιλοσοφία στο Κίεβο, το 2018 βραβεύτηκε με το Βραβείο Ινγκεμποργκ Μπάχμαν, ενώ από το 2011 μένει στην Αυστρία. Το βιβλίο, ανάμεσα στο αφήγημα και το δοκίμιο, αποτελεί μια ευσύνοπτη καταβύθιση στην ιστορία και την αφύπνιση της εθνικής ταυτότητας της Ουκρανίας. Τι σημαίνει Ουκρανός; Το τραύμα, η αυταπάτη, ο διχασμός, η οντότητα. Η Μαλιάρτσουκ δίνει έμφαση στα πολιτισμικά σημεία της διαμάχης με τη Ρωσία. Στη δογματική απομόνωση της Ουκρανίας και την ολική κατάργηση του δικαιώματός της για ανεξαρτησία. Από την πλατεία του Μαϊντάν (ιδρυτική πράξη της νέας ουκρανικής υπόστασης) μέχρι και σήμερα, αναλύονται οι ραγδαίες αλλαγές που έχουν συμβεί στο συλλογικό συνειδησιακό. Οι διασπάσεις έχουν αντικατασταθεί από μια αποφασιστικότητα για την ελευθερία και τον δυτικό προσανατολισμό. Η συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφερθεί εκτενώς και στις ιστορικές αβελτηρίες των παθών της Ουκρανίας, της πάλης της με τη σιωπή και την ορφάνια. Επειτα από μια εισβολή, ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι ο πιο αιματοβαμμένος σε ευρωπαϊκό έδαφος. Η Μαλιάρτσουκ δίνει την τοιχογραφία της σκληρής διεκδίκησης, όταν τα δάκρυα έχουν στερέψει.
Εάν η πατρίδα βρίσκεται εκεί απ’ όπου προέρχονται τα τραύματά μας, τότε ποιες είναι οι πληγές από την Ουκρανία που σας ακολουθούν;
Στο βιβλίο ήθελα να εξετάσω την έννοια της πατρίδας σήμερα. Υπάρχει η διάσημη φράση «πατρίδα είναι εκεί όπου βρίσκονται οι νεκροί μας». Την προτιμώ ως σκεπτικό, αλλά δεν ταιριάζει στην περίπτωση της Ουκρανίας. Στην Ουκρανία οι νεκροί βρίσκονται παντού. Συχνά, δεν αποτελούν κτήμα κανενός. Είναι νεκροί ανώνυμοι, δίχως τάφους. Είναι θύματα γενοκτονιών (όπως π.χ. ο λιμός του 1933 και το Ολοκαύτωμα), δύο παγκόσμιων πολέμων – όταν η ουκρανική γη αποτελούσε μεγάλο μέρος των πολεμικών επιχειρήσεων – και εβδομήντα χρόνων στυγνής σοβιετικής δικτατορίας. Ενός καθεστώτος που συστηματικά διέγραφε το παρελθόν, εξαφάνιζε την κουλτούρα και κρατούσε την κοινωνία σε ένα μόνιμο καθεστώς τρόμου.
Οι πληγές με τις οποίες έχω μεγαλώσει είναι πρωταρχικά συλλογικές και διαγενεακές. Παρόλο που προσπάθησα να ανασυγκροτήσω τις προσωπικές μου ρίζες, η ταυτότητά μου είναι ακόμα βαθιά σημαδεμένη από τη θλίψη και την τραγωδία. Μέσα μου κουβαλώ μεγάλες δόσεις παράλογου φόβου – μια άρρητη βία – όπως και μια αίσθηση υποτέλειας, που είναι διαδεδομένη σε κοινότητες που έχουν υποστεί μακροπρόθεσμες ταπεινώσεις. Παράλληλα ξέρω ότι τα θύματα δεν είναι εξ ορισμού απαραιτήτως αθώα. Η βία δεν εξαφανίζεται έτσι εκ θαύματος. Πολλές φορές μετακυλίεται στα πιο ευαίσθητα μέλη των επόμενων γενιών. Ετσι υπάρχει περίπτωση τα παλιά τραύματα να αντιγραφούν. Αυτά τα χρόνια η Ουκρανία κληρονομεί ένα μεγάλο κύμα συλλογικής βίας, την οποία θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές.
Μετά τις τελευταίες εξελίξεις με το ειρηνευτικό σχέδιο Τραμπ, πώς αισθάνεστε για το παρόν και το μέλλον της Ουκρανίας; Ποιες είναι οι σκέψεις του λαού σας το τελευταίο διάστημα;
Σχεδόν αποκλειστικά εκείνοι που ενδιαφέρονται για την ειρήνη είναι οι Ουκρανοί. Εννοώ ότι πέρα από τις εκδηλώσεις συμπαράστασης ή και μίσους, κανένας άλλος λαός δεν ενδιαφέρεται μαζικά για την ειρήνευση στην περιοχή. Ομως ελάχιστοι Ουκρανοί πιστεύουν ότι η πραγματική ειρήνη μπορεί να εδραιωθεί στο άμεσο μέλλον. Εισβολή και κατοχή κάθε άλλο παρά συνθήκες ειρήνης αποτελούν. Είναι συνέχιση πολέμου και με άλλους τρόπους. Το να δεχθείς να παραδοθούν περιοχές στους Ρώσους, εκτός του ότι βάζει σε άμεσο κίνδυνο αφανισμού τους τοπικούς πληθυσμούς, είναι σαν να διευκολύνεις να βομβαρδιστούν μεγάλες ουκρανικές πόλεις από πιο κοντινή απόσταση. Αυτό θα κάνει τους αντιπάλους μας ακόμα πιο επικίνδυνους.
Από τη δική μου ματιά, οι διαπραγματεύσεις αυτής της περιόδου υπηρετούν σε μεγάλο βαθμό το μασκάρεμα των πραγματικών ρωσικών επιδιώξεων. Πιστεύω ότι η Ευρώπη θα πρέπει να προετοιμαστεί για το χειρότερο σενάριο, όχι για το καλύτερο. Ενας υβριδικός υπόγειος πόλεμος έχει ήδη ξεκινήσει, καιρός να ξυπνήσουμε και να πάρουμε θέση.
Γράφετε ότι το «Μαϊντάν», από γεγονός, μετετράπη σε δηλωτικό όρο της αναγέννησης της χώρας. Ποια ιστορία κρύβεται από πίσω;
Ξέρετε, η λύση τεράστιων πολιτικών ζητημάτων στις πλατείες είναι παράδοση αιώνων στην Ουκρανία. Να φανταστείτε, πηγαίνει πίσω στην εποχή των Κοζάκων του 16ου και του 17ου αιώνα, όπου οι ηγέτες εκλέγονταν διά βοής σε ανοιχτές συνελεύσεις. Αυτή η δημοκρατική διαδικασία έχει προτερήματα κι ελαττώματα. Εμφανίστηκε ξανά στην πρόσφατη ιστορία της Ουκρανίας, όταν η απολυταρχία πήγε να επιβληθεί καθολικά. Να σημειώσουμε εδώ ότι η ουκρανική πολιτική παράδοση διανέμει την εξουσία οριζόντια και όχι κάθετα.
Αυτά τα πολιτικά χαρακτηριστικά έγιναν ορατά σε όλο τον κόσμο το 2004 και το 2014 στην πλατεία Μαϊντάν του Κιέβου. Ηταν αυτοοργανωμένα κινήματα βάσης πολιτών (με τα πολιτικά πρόσωπα να παίζουν κάποιον ρόλο το 2004, αλλά κανέναν το 2014) και το 2014 μπορούμε να πούμε μετά βεβαιότητος ότι ενεπλάκη το σύνολο σχεδόν της ουκρανικής κοινωνίας. Αυτό ήταν αποτέλεσμα αφύπνισης. Και με τη σειρά του έφερε μια σειρά δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων στη χώρα, που εδραιώθηκαν μέχρι σήμερα. Ουσιαστικά, η λέξη «Μαϊντάν» σηματοδοτεί την επανεκκίνηση, είναι όρος επανίδρυσης μιας χώρας.
Μπορείτε να μας αναλύσετε τον υπότιτλο του βιβλίου σας Κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα;
Δανείστηκα τον υπότιτλο από μια κριτική μελέτη που αφορούσε το βιβλίο του συγγραφέα και μέντορά μου Γιούρι Αντρούκοβιτς με τίτλο Αναπαραστάσεις που κυκλοφόρησε το 1992, έναν χρόνο ακριβώς από τότε που η Ουκρανία κέρδισε την ανεξαρτησία της. Ενα πολύχρωμο, μεταμοντέρνο μυθιστόρημα γεμάτο αλκοόλ, βρισίδια και ερωτικές σχέσεις. Πρωταγωνιστούν πρώην κατάδικοι φυλακών και κάπου μέσα υπάρχει μια μεγάλη σκηνή όπου το Κίεβο έχει καταληφθεί από ξένα στρατεύματα… Οταν ξαναδιάβασα την κριτική, μετά την κατάληψη της Κριμαίας και στην αρχή των εχθροπραξιών στο Ντονμπάς, εντυπωσιάστηκα και πάλι για το πώς η λογοτεχνία μπορεί να προβλέψει μελλοντικούς κινδύνους. Εν προκειμένω, ο κίνδυνος ποτέ δεν εξαφανίστηκε από την περιοχή. Απλά σερνόταν υπογείως για χρόνια. Ειρήνη και ελευθερία παρέχονται στους Ουκρανούς σε μικρές δόσεις: μόνο τόσες που θα τους κάνουν να ξεκουραστούν για λίγο, ίσα ίσα για να μαζέψουν δυνάμεις μέχρι την επόμενη αναμέτρηση. Ισως αυτή η φόρμουλα να μην απευθύνεται μονάχα στους Ουκρανούς, αλλά και σε όλο τον κόσμο.
Εσείς και η γενιά σας με ποια μέσα προσλάβατε το νόημα του να είναι κάποιος/α Ουκρανός/ή; Πού βρίσκεται η ιδέα της Ουκρανίας και πού η αυταπάτη;
Πιστεύω ότι κάθε γενιά θα απαντούσε σε αυτή την ερώτηση διαφορετικά, διότι η εθνική ταυτότητα αποτελεί ένα υπό συνθήκη συμβόλαιο, το οποίο διαμορφώνεται από τη συλλογική ιστορική μνήμη, που εμπεριέχει και το τραύμα. Ενώ οι πολλαπλές αφηγήσεις του παρελθόντος επιδρούν και στη δική μου γενιά, εκείνο που είναι πολύ σημαντικό για την Ουκρανία σήμερα, δεδομένης της πολυπολιτισμικής κουλτούρας της, είναι ένα κοινό όραμα για το μέλλον. Αυτό το όραμα θεμελιώνεται στην απόρριψη του αυταρχισμού και της δικτατορίας. Η τωρινή Ουκρανία είναι ένα κράτος που στρέφεται κατά πλειοψηφία προς τις ευρωπαϊκές Αρχές, τη θωράκιση των θεσμών και τις πολιτικές και ατομικές ελευθερίες. Γι’ αυτές τις ελευθερίες μάχεται η γενιά μου απέναντι στην απολυταρχική Ρωσία. Θα ήταν αυταπάτη να σκεφτούν κάποιοι ότι η Ουκρανία μάχεται για το «ουκρανικό αίμα». Αυτές οι παλαιοεθνικιστικές ιδέες δεν έχουν πέραση, όσο κι αν κάνουν θόρυβο. Οι Ουκρανοί μάχονται και πεθαίνουν σήμερα για να μην περάσουν γενιές ολόκληρες στα κάτεργα. Για να μη γίνει η χώρα μια απέραντη φυλακή.
Από το ξεκίνημα της εισβολής, διάφοροι αναλυτές φώναζαν ότι η Ουκρανία είναι Ρωσία. Περαιτέρω, η χώρα σας «παράγει» μόνο Ναζί, διαφθορά και ιερόδουλες. Γιατί πιστεύετε ότι έχει τόση διείσδυση η ρωσική προπαγάνδα;
Ο χαρακτηρισμός των Ουκρανών (ιδιαίτερα σε εμπόλεμες εποχές) ως εθνικιστών Ναζί από κούνια αποτελεί βασικό στοιχείο της μοσχοβίτικης προπαγάνδας για δεκαετίες. Μαζί με τη διαφθορά – η οποία υπάρχει σε μεγάλο βαθμό, αλλά δεν αποτελεί κάποιο είδος «ουκρανικού εξαιρετισμού» – αποτελούν τους βραχίονες για να αποδείξουν ότι η Ουκρανία είναι ένα αποτυχημένο κράτος (failed state) και άρα όχι πραγματικά ανεξάρτητο.
Η ουκρανική κουλτούρα έχει υποστεί συστηματική περιθωριοποίηση και οι ιστορικές σχέσεις Ρωσίας – Ουκρανίας έχουν αντιστοίχως χαλκευτεί. Υπό αυτή την έννοια, δεν έχουμε κάτι καινούργιο εδώ. Είναι ο τρόπος των αυτοκρατοριών επί των χωρών που θέλουν να κυριαρχήσουν. Εχουμε αφελώς πιστέψει ότι η εποχή των αυτοκρατοριών έχει περάσει ανεπιστρεπτί.
Οπως και στη σοβιετική περίοδο, η σημερινή Ρωσία επενδύει αδιανόητα κεφάλαια στη διάχυση του δικού της αφηγήματος στη Δύση. Συμπεριλαμβάνοντας τώρα κοινωνικά δίκτυα όλων των τύπων, όπως και ακαδημαϊκές έδρες. Είναι η μορφή του περίφημου υβριδικού πολέμου, που στόχο έχει τις δημοκρατίες. Ακόμη και η ρωσική κουλτούρα παίζει τον ρόλο της εδώ. Για παράδειγμα, στις κατεχόμενες ουκρανικές περιοχές υψώνονται πορτρέτα του Πούσκιν για να διατρανώσει το καθεστώς ότι η γη αυτή ανήκει ιστορικά στη Ρωσία. Δυστυχώς στη Δύση (εκτός από περιπτώσεις) υπάρχει αδυναμία αναγνώρισης, και αντεπίθεσης κυρίως, στη διείσδυση αυτή.
Λέτε ότι η Ρωσία είναι μια μηχανή απανθρωπισμού της περιοχής. Κάτω από ποιες συνθήκες διαπιστώνεται αυτό;
Ο ουκρανός φιλόσοφος Βολοντίμιρ Γερμολένκο χαρακτήρισε πρόσφατα το ρωσικό σύστημα εξουσίας ως «θανατοκρατία». Ενα κεντρικό καθεστώς που υπηρετεί τον θάνατο και μια κλειστή ελίτ κάστα αποφασίζει τι θα ζήσει και τι θα πεθάνει. Πιστεύω ότι σήμερα δεν είναι εποχή για μεταφορές, αλλά να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Η Ρωσία σήμερα είναι μια αυταρχική εξουσία με καθαρές δικτατορικές εκφράσεις. Βασίζει τη φαντασίωσή της στον αυτοκρατορικό μύθο των τελών του 18ου αιώνα. Είναι ιστορικά επιθετική εναντίον της Δύσης και ας μην ξεχνάμε ότι ξεκίνησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μαζί με τη Γερμανία το 1939. Μετά τον πόλεμο καρπώθηκε μονάχη της και αυθαίρετα τη νίκη κατά του ναζισμού, και για τον λόγο ότι τα υπόλοιπα νικηφόρα κράτη ήταν εξαντλημένα από τους συνεχείς πολέμους και δεν επιθυμούσαν να αντιμετωπίσουν τη Σοβιετική Ενωση ξανά. Το τίμημα της νίκης ήταν τεράστιο. Ανοιξαν τα γκουλάγκ, όπου πέθαναν 18 εκατομμύρια ρώσοι πολίτες, υψώθηκε το Τείχος και από πίσω ολοκληρώθηκε η κατάληψη της Ανατολικής Ευρώπης, όπως και μέρους της Κεντρικής.
Ποιος είναι ο μεγαλύτερος φόβος σας και ποια η μεγαλύτερη ελπίδα σας για τώρα;
Για τους φίλους μου στην Ουκρανία, οι φόβοι τους είναι η μόνιμη κατοχή και ο πυρηνικός πόλεμος. Για εμένα, το πόσο αδύναμες είναι οι δυτικές δημοκρατίες απέναντι σε μια ευθεία επιθετικότητα. Οι κατακτήσεις των παλαιότερων γενιών, που ήρθαν με αίμα, για ατομικές ελευθερίες, κοινωνικό πλουραλισμό και χειραφέτηση θα χαθούν. Οσο για την ελπίδα, χμμ… δεν έχω καλή σχέση μαζί της. Θα έλεγα, ελπίζω να μην πιστεύω τυφλά πλέον και να συνεχίσω να αντιστέκομαι στην ανυπαρξία…
Tanja Maljartschuk
Η ιστορία συνεχίζεται, κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα
Μτφ. Ελενα Σταγκουράκη
Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 136
Τιμή 14 ευρώ
