Ηθική παραφροσύνη και προσωπική δικαιοσύνη

Στα εγκαίνια της νέας φάσης ανάπτυξης, οι Εκδόσεις Κύφαντα επέλεξαν ένα πολυεπίπεδο ψυχολογικό θρίλερ του άγγλου συγγραφέα Τζον Μαρς, που μεταφράζεται για πρώτη φορά στη χώρα μας. Πρόκειται για το «Ψαίμα ανάμεσά μας» (σελίδες 438, σε μετάφραση Κέλλης Κρητικού), μια τολμηρή λόγω θέματος επιλογή, που θα συζητηθεί από το αναγνωστικό κοινό.

Η ιστορία περιγράφει τη μοναδική σχέση της Νίνας και της μητέρας της Μάγκι, λεπτομέρειες της οποίας αρχίζουν να αποκαλύπτονται με αργό ρυθμό από κεφάλαιο σε κεφάλαιο. Το πρώτο εύρημα του Μαρς αφορά ακριβώς τον ιδιότυπο τρόπο αφήγησης, καθώς τα κεφάλαια εναλλάσσονται και παρακολουθούμε την εξέλιξη της πλοκής από την πλευρά της θυγατέρας, της Νίνας και της μητέρας, της Μάγκι. Ηδη από την αρχή αντιλαμβανόμαστε ότι η Νίνα κρατάει φυλακισμένη τη μητέρα της, για την ακρίβεια δεμένη με αλυσίδες, στο πλαίσιο μιας φριχτής τιμωρίας για όσα έχει υποφέρει εξαιτίας της στη ζωή της. Μάλιστα το πλάνο της προβλέπει τη φυλάκιση της μητέρας της επί 21 χρόνια, όσα ακριβώς της καταλογίζει για τα δικά της βάσανα.

Η Νίνα είναι 36 χρονών και ακολουθεί την καθημερινή της ρουτίνα χωρίς παρέκκλιση. Πηγαίνει στη δουλειά της και επιστρέφει σπίτι. Η κοινωνική της ζωή είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Δεν δημιουργεί σχέσεις. Ακολουθεί, με μικρή επιτυχία, μια δίαιτα για να χάσει κάποια κιλά και υποτίθεται ότι προσέχει τη διατροφή της. Η κύρια απασχόλησή της είναι να επιστρέψει στο σπίτι και να απολαύσει το μαρτύριο του εγκλεισμού, στο οποίο έχει υποβάλει τη μητέρα της.

Η Νίνα αγοράζει κάποιο προετοιμασμένο γεύμα/δείπνο και το προσφέρει στην έγκλειστη μητέρα της. Η επαφή των δύο γυναικών αποκτά ένα ιδιαίτερο χρώμα κάποιες σπάνιες ημέρες, που η Νίνα αποφασίζει να μαγειρέψει και να παραθέσει ένα πιο αξιοπρεπές δείπνο στη Μάγκι. Στη διάρκεια αυτού του δείπνου, επικρατεί μια ισορροπία τρόμου ανάμεσα στη θυγατέρα και τη μητέρα, τον δεσμοφύλακα και τον φυλακισμένο. Ανταλλάσσουν κάποιες τυπικές κουβέντες, καθώς η μητέρα φοβάται να θίξει κάποια πράγματα που θα προκαλέσουν τον θυμό της κόρης της. Βέβαια, μερικές στιγμές μια αναδρομή στο παρελθόν είναι αναπόφευκτη κι εκεί τα πράγματα μπορούν να πάρουν μια πολύ δυσάρεστη τροπή.

Εδώ έρχεται το δεύτερο εύρημα του συγγραφέα. Η εναλλαγή κόρης και μητέρας στην αφήγηση εμπλουτίζεται με ένα ταξίδι στον χρόνο. Η ιστορία που αφηγείται κάθε μία από τις ηρωίδες του μυθιστορήματος εμπλουτίζεται με ένα ταξίδι στον χρόνο, στο παρελθόν συγκεκριμένα. Ετσι, μέσα από συνεχή flash back μεταφερόμαστε περίπου 25 χρόνια πίσω, εκεί όπου η Μάγκι ζει με τον σύζυγό της Αλιστερ, που έχει υπερβολική αδυναμία στη «μονάκριβη θυγατέρα του», όπως αποκαλεί τη Νίνα και η οποία παθαίνει τρομερό σοκ όταν ο Αλιστερ εγκαταλείπει την οικογενειακή εστία για να ακολουθήσει πιθανώς κάποια ερωμένη του.

Μετά την εξαφάνιση του πατέρα της, η έφηβη τότε Νίνα βγάζει στην επιφάνεια κάθε είδους αναμενόμενη αντίδραση κατά της μητέρας της, υιοθετεί μια αντισυμβατική έως επαναστατική συμπεριφορά, ερωτεύεται έναν ροκ σταρ τοπικής εμβέλειας και χωρίς να το συνειδητοποιήσει βρίσκεται ανεβασμένη σε ένα τρενάκι του τρόμου, που αναπτύσσει ιλιγγιώδη ταχύτητα.

Οποιαδήποτε αναφορά σε λεπτομέρειες θα φλερτάρει επικίνδυνα με την αποκάλυψη των τρομακτικών μυστικών, που χωρίζουν αλλά ταυτόχρονα δένουν τις δύο γυναίκες. Σε κάθε κεφάλαιο, στο παρόν και στο παρελθόν, ελλοχεύουν ένοχα μυστικά και αποτρόπαιες πράξεις, που πιθανόν γίνονται με ανιδιοτελή σκοπό ή ίσως και με υποσυνείδητη επιθυμία να προκαλέσουν πόνο. Οι ανατροπές είναι συχνές και δημιουργούν ένα ζοφερό κλίμα αβεβαιότητας, σε σημείο που ο αναγνώστης να δυσκολεύεται να αφομοιώσει τα γεγονότα με τον ρυθμό που περιγράφονται.

Εδώ έχουμε σε όλη τους τη μεγαλοπρέπεια τα αγαπημένα κλισέ της αστυνομικής λογοτεχνίας, τα οποία υιοθετεί με μεγάλη συνέπεια ο Μαρς. Πρώτο, «τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται στην αρχή». Ο συγγραφέας παίζει επικίνδυνα παιχνίδια παραπλάνησης με τον αναγνώστη, προσεκτικά σχεδιασμένα και ελκυστικά mind games, που απαιτούν υψηλή ένταση στην ανάγνωση. Δεύτερο, δημιουργεί στον αναγνώστη «την αίσθηση ότι πατάει σε κινούμενη άμμο». Δεν έχει την παραμικρή αίσθηση του τι ακολουθεί στην επόμενη σκηνή. Νιώθει αμηχανία, ανησυχία και τελικά αγωνία για το τι σε περιμένει στην επόμενη σκηνή.

Ο Τζον Μαρς συστήνεται στο ελληνικό κοινό με ένα συγκλονιστικό έως τρομακτικό ψυχολογικό θρίλερ. Οντως, το «Ψαίμα ανάμεσά μας» είναι ένα καλοσχεδιασμένο και καλογραμμένο μυθιστόρημα που κρατάει σε υψηλά επίπεδα το σασπένς των αναγνωστών, καθώς με μεγάλη συχνότητα αποκαλύπτονται ένοχα απειλητικά μυστικά και διαμορφώνουν ζοφερές εικόνες για τις σχέσεις των δύο πρωταγωνιστών. Της μητέρας και της κόρης, του θύτη και του θύματος… Αλλά αυτές οι συνεχείς αποκαλύψεις λειτουργούν και ως τροχιοδεικτικά βέλη που αλλάζουν συνέχεια κατεύθυνση. Ποιος είναι ο θύτης και ποιος το θύμα; Ή μήπως οι ρόλοι μεταλλάσσονται σε όλη τη διάρκεια της πλοκής; Και ποια είναι τα κίνητρα για τις πράξεις τους; Ευγενή και ανιδιοτελή ή καθαρά εξουσιαστικές πράξεις με στόχο την επιβολή της μιας γυναίκας πάνω στην άλλη;

Η ιδιαίτερα υπαρξιστική σχέση των ηρωίδων, Μάγκι-μητέρα και Νίνα-κόρη, αντανακλάται πολύ πειστικά στις εναλλαγές ρόλων θύτη και θύματος και απεικονίζεται με τη συνεχή σύγκρουση συναισθημάτων και συμπεριφορών και οδηγεί στην τιμωρία και την αυτοτιμωρία για πράξεις και παραλείψεις του παρελθόντος, ενώ ο καταλογισμός, η συναίσθηση της ευθύνης και η αποδοχή αυτών των πράξεων παραμένουν τεχνηέντως από τον συγγραφέα πίσω από ένα σκοτεινό πέπλο.

Οπως σημειώνει ο καθηγητής Γιάννης Πανούσης, στην ανάλυση του ψυχολογικού προφίλ των ηρωίδων, «η συμπεριφορά τους μπορεί να εμπίπτει στα όρια της “ηθικής παραφροσύνης”, ένας όρος  που αποδίδεται στον J. Pritchard (1825) ο οποίος μαζί με τον H. Maudsley χαρακτήριζαν έτσι άτομα που στερούνταν ηθικού συναισθήματος, δεν διέκριναν τις διαφορές “καλού – κακού”, “ηθικού – ανήθικου” κ.ο.κ. Ο ηθικά παράφρων συχνά διαθέτει “διπλό πρόσωπο”. Ενα που διακηρύττει το καλό και ηθικό και ένα που παραβιάζει αυτά που επαγγελλόταν, και γι’ αυτό δεν είναι πάντοτε γενικώς αντικοινωνικό στοιχείο. Χαρακτηρίζεται από έλλειψη ηθικού συναισθήματος και συναισθημάτων φιλαλληλίας, ηθική αναισθησία και σκληρότητα».

Συνολικά, η πρώτη εμφάνιση του Τζον Μαρς στη χώρα μας είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Το «Ψαίμα ανάμεσά μας» είναι ένα πολύ δυνατό ψυχολογικό θρίλερ, μελετημένο μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια. Ενα αυθεντικό page turner με μεγάλες δόσεις σασπένς.

Εξαιρετική η μετάφραση της Κέλλης Κρητικού, αποδίδει πιστά το ύφος του συγγραφέα.