Απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά

Αδύνατο να μην πλαισιωθεί το κάθε κείμενο από τη φόρτιση της μαρτυρίας που προκύπτει όταν το μελετάμε, το διαβάζουμε, το ζούμε, τ’ αγαπάμε, συνταξιδεύουμε και συνοδοιπορούμε.

Το παίρνουμε προσωπικά, το ενσωματώνουμε στο πώς θ’ αφηγηθούμε τη ζωή μας, την αφηγούμαστε διαμέσου του, ανοίγουμε διάλογο μαζί του, διάλογο διαρκή, και – θέλοντας και μη – τον συνεχίζουμε, σαν μια φωνή εγκατεστημένη στο κεφάλι μας να υποβάλλει στη σκέψη μας τον νοερό ρυθμό της, να μουρμουρίζει ακατάπαυστα σχολιάζοντας.

Το έχουμε για σταθερό σημείο αναφοράς, ως δείκτη, δηλαδή, των όποιων δικών μας μετατοπίσεων. Το έχουμε ως καθρέφτη ή, κάποτε, ως πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι ή ως λωτό, «να γεννηθούμε στον χυμό του εμείς πιο νέοι».

Καθώς φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του Μανόλη Αναγνωστάκη, αλλά και είκοσι από τον θάνατό του, εξυπακούεται πως είναι πρόσφορη η περίσταση να τον διαβάσουμε, να τον ξαναδιαβάσουμε, να τον αναλογιστούμε και να τον μνημονεύσουμε – μαζί μ’ αυτόν, και τη δική μας αναγνωστική διαδρομή.

Αυτό που θα ήθελα εγώ να καταθέσω, να ομολογήσω, μάλλον, είναι πως, νεότερος, στην εποχή που ενστικτωδώς διαμορφώνεται κανείς και ψάχνει τη φωνή του, έβρισκα κάτι το καταλυτικά συμπαγές και στιβαρό στον τόνο του – και της γραφής και της απαγγελίας – με μια ισορροπία της αυστηρότητας, με απελπισία πάνοπλη κι αγέρωχη συγκίνηση που δεν παραδέχεται, που δεν διανοείται, επ’ ουδενί, να συνθηκολογήσει. Ο Αναγνωστάκης ήταν ακόμη εν ζωή κι εγώ έβλεπα ως ένα το ολοκληρωμένο έργο του με το κατορθωμένο μέγεθός του.

Αργότερα, όσο περνούσε ο καιρός, κι ας τον ενέτασσα πάντα στους πολύ αγαπημένους μου, παρατηρούσα ότι δεν τον αποζητούσα τόσο συχνά, σαν σπάνια πια να ένιωθα την ανάγκη να τον ακούσω. Νόμισα ότι συρρικνώθηκε η εμβέλειά του εντός μου ή ότι έγιναν ασύμβατα τ’ αποτελέσματα της θερμομέτρησής μας.

Εφτασα έπειτα στα σαράντα τρία και στα σαράντα τέσσερά μου χρόνια, όσο ήταν κι εκείνος όταν έγραφε Το Περιθώριο ’68-’69. Κι έτσι, επιτέλους, τον διάβασα ως συνομήλικό μου. Και διάβασα τα εξής:

Τώρα, μπορεί πια ο καθένας να μιλά και κυρίως να γράφει, για την αγωνία της εποχής, το αδιέξοδο, την απανθρωπία του αιώνα, τη χρεοκοπία των ιδεολογιών, τη βαρβαρότητα της μηχανής, για δίκες, για ρήγματα, για φράγματα, για ενοχές, για γρανάζια.

Ολα έχουν κωδικοποιηθεί, ταξινομηθεί, αποδελτιωθεί, έχουν περάσει στα λεξικά και στις εγκυκλοπαίδειες, προσφέρονται έτοιμα σε πακετάκια αυτοσερβιρίσματος, σε κάθε βαλάντιο προσιτά.

Θα ‘ρθει ένας καιρός, που σε ζωολογικούς κήπους, σε τσίρκα και σε κέντρα παιδικής χαράς, θα συντηρούνται σε ειδικούς στεγανούς κλωβούς, άνθρωποι-δείγματα μιας περασμένης εποχής, προς ικανοποίησιν της περιεργείας του κοινού και προς χρήσιν των σχολείων και των επιδόξων συγγραφέων.

Αλλά και τους «Νέους της Σιδώνος, 1970», τώρα, ξαναδιαβάζοντας, μπόρεσα ν’ ακούσω αλλιώς το «Μας γεράσαν προώρως, Γιώργο, το κατάλαβες;», που σαν άλλο «ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω», διατυπώνει με τον πιο επιγραμματικό τρόπο, τον πιο απερίφραστο, τη δυσφορία του ανθρώπου όταν συλλαμβάνει την απόκλισή του από τον κόσμο που τον περιβάλλει, αυτό το ασυντόνιστο, που μας καταρρακώνει, αλλά και μας χαρίζει το δικαίωμα της ιδιοτυπίας μας. Σε αυτή την απόκλιση, νομίζω, βρίσκεται και όλη η ουσία της τέχνης, ο πυρήνας ο ίδιος της ποίησης.

Κυρίως, όμως, στράφηκα και σ’ εκείνο τον τόσο νεότερό μου ποιητή και μπόρεσα, ως γεροντότερός του, να δω με άλλο δέος και άλλο θαυμασμό τον εικοσιτετράχρονο θανατοποινίτη, τον έφηβο που – απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά – γράφει τα ποιήματα που θ’ αποτελέσουν τις Εποχές.

Απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά που «ένας καθρέφτης μετρά σκυθρωπός τη μορφή σου/ Τη χαμένη μας άγνοια, τα χαμένα φτερά». Που «έπρεπε να τρίξει πάλι η πόρτα/ Ας είναι κι απ’ τον άνεμο». Που «δεν μπορεί, Θε μου, να φύγει κανείς ποτέ μοναχός του».

Απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά, «τ’ αμέριμνα παιδιά που σπαταλούσαν το γέλιο τους» κι «ένας κήπος μ’ άδικα κομμένα άγουρα ρόδα» και «πρόσωπα που ‘ταν για μας η στοργή τους πληγή» και «προσμένουν να λικνίσουν τ’ αβρά όνειρά τους» και «τα λόγια τους βαραίνουν πρόωρα».

Απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά, που «ζήσαμε πάντα σε υγρές κι ανεξερεύνητες παραλίες» και «καπνίσαμε – θυμήσου – ατέλειωτα τσιγάρα» και που «ξημέρωσεν ο δείχτης πάλι Κυριακή».

Απ’ τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά, και «πιο καλά να σταθούμε εδώ, μα όχι πάλι πίσω» και «μπορώ να διακρίνω μια μάσκα χλωμή κι ολότελα ξένη» και «ω μια τρυπίτσα που χωρά όλο τον πόνο των ανθρώπων» και «μια λεξούλα μικρή μες στη νύχτα, που σε λίγο εξαίσια θα λάμψει».

Από τα δεκάξι μέχρι τα δεκαεννιά με την «κλειστή μοναξιά μου» και την «αγνή παρουσία σου» και «το φαρμάκι της ψεύτρας σου ύπαρξης» και, ασφαλώς, τη μεγάλη, γενναία παρένθεση στο τέλος του τρίτου απ’ τα «Πέντε μικρά θέματα»:

(Και προχωρούσα μέσα στη νύχτα χωρίς

Να γνωρίζω κανένανε κι ούτε

Κανένας με γνώριζε).

Γιατί όλοι εκείνοι οι ίσκιοι που άλλοτε μας βαραίνουν κι άλλοτε μας δροσίζουν υπήρξαν έφηβοι και σαν έφηβοι αντίκρισαν τον κόσμο και σαν έφηβοι εντόπισαν τη γλώσσα τους.

Κι έτσι κατάλαβα, νομίζω, ότι ο Αναγνωστάκης ούτε συστέλλεται ούτε διαστέλλεται, αλλά πάλλεται, πάλλεται και μεταμορφώνεται από τη μια εκδοχή του ως την άλλη: ο λυρικός, ο τρυφερός, ο ελπιδοφόρος, ο «κι όχι αυταπάτες προπαντός», ο πολιτικός, ο δύσκολος και δύσθυμος, ο παιχνιδιάρης, ο φιλόγελως, ο αυτοσαρκαστικός, ο ανελέητος, ο συμπονετικός, ο ηθικός, ο ακτινολόγος εποχών, ο «Αγιαξ, για πάντα Αγιαξ».

Ο Γιάννης Δούκας είναι ποιητής. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα σερβικά.