Δύσκολοι αποχαιρετισμοί

Δηώ Καγγελάρη

Ο μέσα πλούτος

«Οσο λιγότερο “παίζεις” τόσο πιο Ελένη είσαι», είχα πει στον Βασίλη Παπαβασιλείου ύστερα από μία ακόμη ερμηνεία – ρεσιτάλ της μονολογικής «Ελένης» του Γιάννη Ρίτσου, που παρουσίαζε ανά διαστήματα επί περίπου δύο δεκαετίες. Πρόσφατα μια αντίστοιχη σκέψη ενεργοποιήθηκε στον θάλαμο ενός νοσοκομείου. Σε αυτή την κατεξοχήν σκηνή της ανθρώπινης αλήθειας η γνώριμη μορφή του συνομιλητή μου έμοιαζε ταυτόχρονα χαραγμένη από τα δραματικά πρόσωπα που είχε υποδυθεί καθώς μέσα από τη φυσικότητα της έκφρασης πρόβαλε αμυδρά η ανάμνηση ενός ρόλου, σαν το πρόσωπο και το προσωπείο να αποτελούσαν πια μια αδιάσπαστη ενότητα: όπως κάθε μεγάλος ηθοποιός, ο Βασίλης Παπαβασιλείου έφερε πάνω του τις περσόνες που τον είχαν κατοικίσει.

Ηθοποιός, σκηνοθέτης, δραματουργός, μεταφραστής και στοχαστής, συνδύαζε την αμεσότητα, το ταλέντο και την ευφυΐα του θεατρίνου με την απίστευτη καλλιέργεια και το ανήσυχο πνεύμα του παρεμβατικού διανοουμένου. Με μακρινή καταγωγική ρίζα από τους λαϊκούς αυτοσχέδιους ηθοποιούς, τους μίμους, τους γελωτοποιούς και τους τεχνίτες της κομέντια ντέλ’ άρτε που άνοιξαν τον δρόμο στους (αγαπημένους του) Μολιέρο, Μαριβό, Γκολντόνι και Ντάριο Φο, υπήρξε συγχρόνως ένας λαμπρός ερμηνευτής ηθοποιός που μπορούσε να διεισδύσει στο γράμμα και το πνεύμα της δραματουργίας, από το αρχαίο δράμα στους ξένους κλασικούς και από τον Βυζάντιο, τον Χουρμούζη και τον Ραγκαβή στον Μαγιακόφσκι και στον Λαμπίς, στην Αναγνωστάκη και στον Ρίτσο, εμβαθύνοντας στη θεατρική πράξη και στη θεωρία της.

Το περιοδικό Θέατρο του Νίτσου που ανακάλυψε τυχαία στα δεκατρία του και οι θρυλικές παραστάσεις «Ορνιθες» και «Πέρσες» του Κάρολου Κουν που παρακολούθησε στα δεκάξι του ήταν ίσως το έναυσμα. Στο θέατρο θα συνεργαστεί αργότερα δημοσιεύοντας εξαιρετικές θεατρολογικές μεταφράσεις και στη δραματική σχολή του Θεάτρου Τέχνης θα αναζητήσει τον μάγο που τον μάγεψε στην εφηβεία του, εγκαταλείποντας στο τρίτο έτος την Ιατρική και το Αριστοτέλειο. Σπουδαστής, παίρνει το σκηνικό βάπτισμα στην «Oπερέτα» του Γκομπρόβιτς, παίζει στην «Τύχη της Μαρούλας» του Κορομηλά. Η πρώτη επαγγελματική του εμφάνιση πραγματοποιείται στην παράσταση «Η Ισαβέλλα, τρεις καραβέλες κι ένας παραμυθάς» του Φο τον Οκτώβρη της Μεταπολίτευσης. Ακολουθούν οι ρόλοι του Κυρίου Στενού στη «Βεγγέρα» του Ηλία Καπετανάκη, του Ποιητή στους «Ορνιθες», του Ευριπίδη στους «Αχαρνής».

Ιδρυτικό μέλος της Σκηνής, του θιάσου που θα συνδεθεί με το νέο ποιοτικό άλμα στην εξέλιξη του θεατρικού μοντερνισμού, ο Βασίλης Παπαβασιλείου συνυπέγραψε το 1982 με τον Λευτέρη Βογιατζή την πρώτη σκηνοθεσία του στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων, κρατώντας τη διπλή ιδιότητα του ηθοποιού και του σκηνοθέτη: «H σπασμένη στάμνα» του Κλάιστ. Η ίδρυση της Εποχής το 1986 αποτελεί το νέο προσωπικό του στοίχημα, αφού στο μεταξύ σκηνοθετεί στο Θέατρο Καισαριανής («Χορεύει η Κρυστάλλω μάμπο» του Μανιώτη) και μεταδίδει τη δημιουργική αύρα του στα ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας («Το καφενείο» του Γκολντόνι) και Σερρών («Ο θρίαμβος του έρωτα» του Μαριβό), όπου και αναλαμβάνει καθήκοντα καλλιτεχνικού διευθυντή. Οι παραστάσεις «Το καινούργιο σπίτι» του Κάρλο Γκολντόνι, «Κλυταιμνήστρα;» του Ανδρέα Στάικου, «Ζουβέ – Ελβίρα» της Μπριζίτ Ζακ, «Η κληρονομιά» του Μαριβό, «Πίστη, αγάπη, ελπίδα» του Χόρβατ, «Να βρεις τον εαυτό σου» του Πιραντέλο, «Καλοκαίρι» του Εντουαρντ Μποντ θα αποτελέσουν την πολύτιμη παρακαταθήκη της Εποχής που αναγκάζεται έπειτα από μία τετραετία να ρίξει αυλαία λόγω οικονομικού αδιεξόδου: παραστάσεις συνόλου υπό την μπαγκέτα ενός απαιτητικού και γενναιόδωρου δασκάλου ηθοποιών, αμαλγάματος θεατρικότητας, κριτικής σκέψης και πνευματικότητας.

Ανθρωπος των ανοιχτών οριζόντων, ο Παπαβασιλείου επιφυλάσσει στη γενέθλια πόλη του ένα παράθυρο στον κόσμο κατά τη διάρκεια της δύσκολης θητείας του στην καλλιτεχνική διεύθυνση του ΚΘΒΕ (1994-98). Εντάσσει το Κρατικό Θέατρο στην Ενωση Θεάτρων της Ευρώπης και η Θεσσαλονίκη γίνεται τόπος σημαντικών θεατρικών συναντήσεων. O ίδιος θα μοιραστεί με τον ιδρυτή και πρώτο πρόεδρο της Ενωσης Τζόρτζιο Στρέλερ, κορυφαίο σκηνοθέτη του 20ού αιώνα, την αγάπη για τον Γκολντόνι και για τα «δύο βιβλία» που μνημόνευε ότι τον ενέπνευσαν: τον «Κόσμο» και το «Θέατρο». Ακριβώς στο μεταίχμιο θεατρικής εκφραστικότητας και μπρεχτικής αποστασιοποίησης θα πρέπει να αναζητήσουμε, πιστεύω, την αιχμή του δόρατος στην αισθητική του Παπαβασιλείου.

Βαθυστόχαστος καλλιτέχνης και δεινός χρήστης της γλώσσας, που αφύπνιζε στηλιτεύοντας τα κακώς κείμενα, πρότεινε ως θεατρικός συγγραφέας αλλά και ως ηθοποιός και φιλόσοφος επί σκηνής «ασκήσεις θεατρικού ακτιβισμού»: «Σιχτίρ ευρώ, μπουντρούμ δραχμή, θα πεις κι ένα τραγούδι», «Relax Minotis», «Τους ζυγούς λύσατε»… Σαρκαστικός πάντα και ανελέητα αυτοσαρκαστικός. Παράλληλα μετέφρασε και σκηνοθέτησε τον «Αίαντα» και τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, τον «Κύκλωπα» και την «Ελένη» του Ευριπίδη. Μεταφράζει επίσης Λαμπίς καθώς και βιβλία του Ντε Σαντ, του Μπαρτ, του Ντιντερό, του Νοβαρινά.

«Ο κουρέας της Σεβίλλης» που συνυπογράφει με τη Νικολέττα Φιλόσογλου στο θέατρο Ολύμπια έμελλε να είναι το κύκνειο άσμα του.

Πώς να αποχαιρετήσουμε τώρα αυτόν τον σπουδαίο καλλιτέχνη; Αυτόν τον βαθιά αξιοπρεπή άνθρωπο του θεάτρου, που, όπως ο δάσκαλός του, στόχευσε μόνο στον «μέσα πλούτο»; Μια εικόνα: o Bασίλης Παπαβασιλείου υποδύεται τον Λουί Ζουβέ στο «Ζουβέ – Ελβίρα», δοσμένος με πάθος στην εξερεύνηση και στη διδασκαλία του ρόλου της Ελβίρας, ενώ έξω μαίνεται ο πόλεμος. Ο Βασίλης – Ζουβέ ή πώς να αντισταθούμε στη βαρβαρότητα.

Η Δηώ Καγγελάρη είναι θεατρολόγος, διευθύντρια Σπουδών στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου

Θοδωρής Γκόνης

Μας πήρε από το χέρι και μας έδειξε τον δρόμο

Χτύπησα το κουδούνι με μεγάλο τρακ και βρέθηκα στο διαμέρισμά του, δηλαδή βρέθηκα μέσα σε ένα πέλαγος από βιβλία, χαρτιά και εφημερίδες, να με υποδέχεται ένας άνθρωπος ευγενής και φιλικός σαν να με γνώριζε από χρόνια. Εκείνο τον καιρό ήμουν φοιτητής, σπούδαζα στη δραματική σχολή και εργαζόμουν στις εκδόσεις Κέδρος, και ένα απόγευμα έπρεπε να πάω στο σπίτι του Βασίλη Παπαβασιλείου, Ελλανίκου 22 στο Παγκράτι, τα διορθωμένα τυπογραφικά από τα αποσπάσματα του ερωτικού λόγου του Ρολάν Μπαρτ που είχε μεταφράσει, του παρέδωσα τον φάκελο και ευγενικά με ρώτησε αν θέλω έναν καφέ, ένα νερό, βρήκα μια καρέκλα άδεια από βιβλία και χαρτιά και τον περίμενα ως να μου φέρει τον γαλλικό καφέ και το ποτήρι με το παγωμένο νερό, κάθισε απέναντί μου και άρχισε να με ρωτά από πού είσαι, με τι ασχολείσαι, τι σπουδάζεις, πού, πώς, τι, για τα πάντα, σε ποιον θεό προσεύχομαι τέλος πάντων… Οταν του είπα πως η καταγωγή μου είναι από την Ορεινή Αρκαδία, «α, η περιοχή αυτή που κράτησε ψηλά τα παλιά καλά ελληνικά», μου είπε. Ετσι τον γνώρισα και τον αγάπησα, μέσα από τις ερωτήσεις αυτές, τις πρώτες. Και όταν του φανέρωσα, με κάποια συστολή βέβαια, πως σπουδάζω και θέατρο, φεύγοντας μου είπε: «Οταν τελειώσεις τη σχολή, να με αναζητήσεις, να με ενοχλήσεις». Αυτό το κράτησα δεμένο στο αφτί μου και πράγματι, όταν τελείωσα τη σχολή, το πρώτο τηλέφωνο ήταν σε αυτόν.

Την ώρα αυτή του αποχαιρετισμού, το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι πως ο Βασίλης Παπαβασιλείου για τη δική μας γενιά στάθηκε ο μοναδικός συμπαραστάτης και οδηγός, ο άνθρωπος που μας πήρε από το χέρι και μας έδειξε τον δρόμο, για μένα υπήρξε πατέρας πνευματικός και στοργικός, δάσκαλός μου, μας έδειξε τι σημαίνει δάσκαλος. Κάποιος που μας μαθαίνει να σκεφτόμαστε. Και να αγαπάμε. Κάποιος που μας κάνει να ανακτούμε σε μια δύσκολη στιγμή το χαμένο μας θάρρος. Τον ρόλο του δασκάλου τον αγαπούσε και τον ήθελε, αισθανόταν και ήταν στραμμένος προς τους άλλους. Φώτιζε χωρίς να γυαλίζει, προπορευόταν χωρίς προβάδισμα, με τη θαρραλέα φωνή του μας έδειξε πως οι απορίες του δεν τον εμπόδισαν να πιστεύει σε μερικές σωτήριες βεβαιότητες. Ακόμα και σήμερα, λίγες μέρες μετά τον θάνατό του, μας γαληνεύει η ιδέα πως τα λόγια του θα είναι πάντα εδώ, δίπλα μας, πως θα μπορούμε να τρέχουμε σε αυτά, σε αυτόν, όποτε τον χρειαστούμε.

Τι άλλο μπορούμε να πούμε;

«Φώναξε τα παιδιά να μαζέψουν τη στάχτη

Και να τη σπείρουν.

Ο,τι πέρασε, πέρασε σωστά».

Ο Θοδωρής Γκόνης είναι σκηνοθέτης, συγγραφέας και στιχουργός

Θανάσης Θ. Νιάρχος

Το εφήμερο ως αιωνιότητα

Οσο φίλος και αν υπήρξε κανείς του Βασίλη Παπαβασιλείου, θα πιστεύει και θα αισθάνεται πως όταν θα τον θυμάται, δεν θα είναι για πράγματα που θα αφορούν την ανθρώπινη καθημερινότητά του. Αν για παράδειγμα ζεσταινόταν ιδιαίτερα το καλοκαίρι ή κρύωνε υπερβαλλόντως τον χειμώνα, αν προτιμούσε το κρέας ή το ψάρι, το ούζο ή το κρασί. Ερχόμενος σε επαφή ακόμα και πολύ συχνά μαζί του ή συζητώντας για ένα τέταρτο ή για τρεις ώρες, χωρίς να χρειάζεται κανενός είδους εισαγωγή ή προετοιμασία, θα κινούσασταν σε περιοχές που δεν υπήρχε τίποτε άλλο παρά μόνο το θέατρο, το βιβλίο, οι συγγραφείς, το παρελθόν, η αρχαιότητα και κυρίως σκέψεις όπως τις προκαλούσε μια πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα που ταραγμένη ή αδιανόητη παρέμενε το έναυσμα για να κορυφωθεί η συζήτηση σε μια σχεδόν αποφθεγματική συμπύκνωση από πλευράς του. Γεγονός που σε έκανε, για μέρες ή και για εβδομάδες ακόμη, ως την επόμενη συνάντησή σας, να έχεις τροφοδοτηθεί με έναν τρόπο τόσο ουσιαστικό ώστε να μπορείς να αποκριθείς σε πρωτόφαντες αγωνίες και προβλήματα.

Ακόμη και τους τελευταίους μήνες, ενώ βρισκόταν στο νοσοκομείο, η συζήτηση μαζί του γινόταν σαν να επρόκειτο για μια συμπτωματική στάση που δεν έμοιαζε να μπορεί να επηρεάσει ή να ανατρέψει τις σκέψεις που θα έκανε στο γραφείο ή στον χώρο της εργασίας του. Το ακόμα πιο εντυπωσιακό ήταν πως αυτό το κλίμα, το συνδυασμένο με μια διανοουμενίστικη βλοσυρότητα, με τον Βασίλη Παπαβασιλείου ανέδινε μια πρωτόφαντη λάμψη και χάρη, σχεδόν μια τρυφερότητα, καθώς οι πνευματικοί δημιουργοί και οι καλλιτέχνες που το στοίχειωναν με την αναπόλησή τους ήταν, παρά το μέγεθός τους, άνθρωποι της διπλανής πόρτας. Ισως γιατί όση θέση είχαν στη ζωή του οι πολύωρες μεταμεσονύχτιες τηλεφωνικές συζητήσεις του με τον Δημήτρη Χορν, το ίδιο ακριβώς εκτόπισμα έμοιαζε να έχει αποκτήσει ο ώριμος αρχιμανδρίτης στις Σέρρες, ενώ ο Παπαβασιλείου ήταν παιδί, χάρη στη γενναιότητα που με αυτήν αντιμετώπιζε την επιφύλαξη ή και τη λοιδορία της μικρής επαρχιακής κοινωνίας για την «ανορθοδοξία», και όχι μόνο, της ενδυμασίας που φορούσε.

Γίνεται σχεδόν αναπόφευκτος ο ανεκδοτολογικός χαρακτήρας ακόμη κι όταν πρόκειται για καλλιτέχνες που έδρασαν στους αντίποδές του και έδειχναν ακόμη και να τον αποστρέφονται όπως ο Βασίλης Παπαβασιλείου. Φαίνεται ωστόσο να λειτουργεί ένα περίεργο σύνδρομο και ο ανεκδοτολογικός χαρακτήρας, ο συνδυασμένος πάντα με ένα ενδιαφέρον εξωστρεφές, να γίνεται αναπόφευκτος ακόμη κι όταν πρόκειται για καλλιτέχνες που τον αποφεύγουν όπως ο διάβολος το λιβάνι. Δηλαδή από τι υλικό είναι πλασμένος ένας δημιουργός που ως μόνο δρόμο επικοινωνίας μαζί του δεν υπάρχει παρά μόνο το έργο που δημιουργεί, ενώ οποιοδήποτε άλλο στοιχείο του «βιογραφικού» του, ακόμη κι αν τον έκαψε ή στάθηκε η κινητήρια αφορμή για να παραγάγει το έργο που θαυμάζουμε, να μην αισθάνεται την ανάγκη να το κάνει ευρύτερα γνωστό. Κατά έναν όμως ακόμη πιο περίεργο τρόπο αυτή η μετατροπή για την κοινή συνείδηση του ίδιου του συντελεσμένου έργου σε αποκλειστικό βιογραφικό φαίνεται να λειτουργεί πολύ πιο καταλυτικά, καθώς, αν προσέξουμε, θα παρατηρήσουμε πως όταν χρειάζεται μέσα στην τρέχουσα καλλιτεχνική καθημερινότητα να τεκμηριώσουμε με μια ρήση, με μια αποστροφή, με μια αποφθεγματική διατύπωση, μια συμπεριφορά ή κάτι πρωτοφανέρωτο για μας, ανατρέχουμε πάντα σε καλλιτέχνες που όταν τους θυμόμαστε δεν έρχονται στον νου μας παρά εν μέρει ή στο σύνολό τους όσα έχουν πράξει.

Συγκρατημένος πάντα σε σχέση με τα σχέδια που έτρεφε για το μέλλον ο Παπαβασιλείου σε ένα τόσο εφήμερο επάγγελμα όπως είναι το θέατρο, αισθάνεσαι το αποτύπωμά του τόσο βαθύ όσο και το πραγματοποιημένο με τα κείμενά του. Κείμενα και παραστάσεις όπως οι δικές του που αποτελούν, ενόσω ακόμη ζούσε, στοιχεία αναφοράς. Αν αποχωρεί με πλήρεις τις αποσκευές του είναι κυρίως γιατί αισθανόταν πως η τέχνη τού είχε προταθεί ως ένα άθλημα που, αν και απόλυτα συνολικό, ασκείται σαν όλα να εξαρτώνται από εσένα τον ίδιο.