Ο μανιώδης πόλεμος του προέδρου κατά της γνώσης

Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς δεν θα μπορούσε να έχει διατυπώσει πιο ξεκάθαρα τη θέση του όταν, σε μια ομιλία το 2021, στοχεύοντας τα αμερικανικά πανεπιστήμια, επικαλέστηκε τη φράση του πρώην προέδρου Ρίτσαρντ Νίξον ότι «οι καθηγητές είναι ο εχθρός». Παρά το ότι είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Γέιλ, ο Βανς υπήρξε πρόθυμος στρατιώτης στον πόλεμο του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ κατά των ελίτ πανεπιστημίων της χώρας – έναν πόλεμο που περιλαμβάνει τη στέρηση κονδυλίων για έρευνα, τον αποκλεισμό ξένων φοιτητών και την προσπάθεια παρέμβασης στο τι και πώς διδάσκεται.

Για να «Κάνει την Αμερική Ξανά Σπουδαία», ο Τραμπ συμμετέχει ενεργά στην καταστροφή ορισμένων εκ των θεσμών που κατέστησαν εξαρχής τις ΗΠΑ μεγάλες. Αλλά τι υποκινεί αυτή τη μανιώδη επίθεση στους θεσμούς;

Η κατηγορία ότι το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και άλλα κορυφαία ιδρύματα αποτελούν εστίες αντισημιτισμού είναι ιδιαιτέρως υποκριτική όταν προέρχεται από έναν πρόεδρο που υποστήριξε ότι αναγνώρισε «μερικούς πολύ καλούς ανθρώπους» ανάμεσα σε νεοναζί με δάδες που φώναζαν «Οι Εβραίοι δεν θα μας αντικαταστήσουν». Πράγματι, ο ορισμός του αντισημιτισμού από το κίνημα MAGA φαίνεται να περιορίζεται στους επικριτές της τρέχουσας ισραηλινής κυβέρνησης.

Αναμφίβολα υπάρχουν όντως κάποιοι αντισημίτες ανάμεσα στους φιλοπαλαιστίνιους φοιτητές διαδηλωτές – ίσως και στους καθηγητές τους –, αλλά αυτό δεν αποτελεί δικαιολογία για τη συντριβή της ανώτατης εκπαίδευσης. Ο δηλωμένος στόχος της εξάλειψης του αντισημιτισμού στα πανεπιστήμια της Ivy League δεν είναι παρά μια πρόφαση για την επίθεση σε αριστερούς και φιλελεύθερους του ακαδημαϊκού χώρου – πολλοί από τους οποίους, σημειωτέον, είναι Εβραίοι.

Το μίσος για τους διανοούμενους – και ειδικά για τους επιστήμονες – ήταν ανέκαθεν χαρακτηριστικό του ριζοσπαστικού λαϊκισμού. Τη δεκαετία του 1930, ο Αδόλφος Χίτλερ έλεγε πως οι Γερμανοί «υποφέρουν από υπερβολική μόρφωση. Η γνώση υπερτιμάται. Οι ξερόλες είναι οι εχθροί της δράσης».

Οι Ναζί συνέδεαν την επιστήμη με τους Εβραίους «κοσμοπολίτες» επειδή η επιστήμη υπερβαίνει εθνικές και πολιτισμικές διαφορές. Προτιμούσαν, αντ’ αυτού, να βλέπουν την έρευνα μέσα από το περιοριστικό πρίσμα της φυλής. Οπως έγραψε το 1934 ο φιλοναζιστής φυσικός Γιοχάνες Σταρκ: «Οι ηγετικές επιστημονικές θέσεις στο εθνικοσοσιαλιστικό κράτος πρέπει να καταλαμβάνονται όχι από στοιχεία ξένα προς τον λαό, αλλά μόνο από εθνικά συνειδητοποιημένους Γερμανούς».

Η απέχθεια του κόσμου του MAGA για τα προγράμματα πολυμορφίας και συμπερίληψης οφείλεται εν μέρει σε μια τέτοια προσέγγιση, όπως και ο στόχος της εκκαθάρισης των πανεπιστημίων από «αντιαμερικανικά» στοιχεία.

Ωστόσο, η ταξική δυσαρέσκεια ίσως παίζει μεγαλύτερο ρόλο από τη φυλετική προκατάληψη – αν και φυλή και τάξη, ειδικά στις ΗΠΑ, συχνά επικαλύπτονται. Η αμερικανική κοινωνία, όπως και άλλες στη Δύση, έχει γίνει όλο και πιο αξιοκρατική τον τελευταίο αιώνα. Το υψηλό κοινωνικό status εξαρτάται λιγότερο από την οικογενειακή καταγωγή ή τον πλούτο και περισσότερο από την ανώτατη εκπαίδευση.

Το να είναι κανείς μορφωμένος, ωστόσο, δεν σημαίνει απλώς ότι κατέχει έναν ακαδημαϊκό τίτλο. Απαιτείται μια καλλιέργεια στις τέχνες, μια αγάπη για το διάβασμα και μια δίψα για γνώση, κατά προτίμηση σε περισσότερες από μία γλώσσες.

Η επίθεση του κινήματος MAGA στην ανώτατη εκπαίδευση μου θυμίζει μια ιστορία που αφηγήθηκε ο εκλιπών βέλγος σινολόγος και δοκιμιογράφος Σάιμον Λέις. Καθόταν μια μέρα σε ένα καφέ στην Αυστραλία, αδιαφορώντας για τα σκουπίδια που ακούγονταν δυνατά από το ραδιόφωνο. Κανείς δεν φαινόταν να ακούει. Ξαφνικά, για κάποιο λόγο, άρχισε να παίζει μια υπέροχη σονάτα για κλαρινέτο του Μότσαρτ. Αυτό τράβηξε την προσοχή του κόσμου. Ενας άντρας άλλαξε τον σταθμό. Ο Λέις κατέληξε ότι οι ακαλλιέργητοι μπορούν πράγματι να αναγνωρίσουν την ομορφιά πολύ καλά – γι’ αυτό και πρέπει να την απορρίπτουν. Οπως έγραψε: «Σε κάθε τομέα ανθρώπινης προσπάθειας, το ταλέντο είναι μια ανυπόφορη προσβολή για τη μετριότητα».

Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη διάσταση σε αυτή την επίθεση. Το να είσαι «προοδευτικός» δεν ήταν απλώς ένδειξη διανοητικής ανωτερότητας, αλλά και ηθικής ακεραιότητας.

Ως αποτέλεσμα, ακόμα και ορισμένα από τα καλύτερα πανεπιστήμια έχουν καταστεί άντρα μισαλλοδοξίας – κάτι εντελώς ασύμβατο με την ακαδημαϊκή ελευθερία.

Με αυτή την έννοια – και μόνο με αυτήν – τα πανεπιστήμια των ΗΠΑ ίσως επωφεληθούν από τον πόλεμο του Τραμπ εναντίον τους. Εστω και από ένστικτο αυτοσυντήρησης θα πρέπει να εγκαταλείψουν μέρος της ηθικολογίας που διαποτίζει την κουλτούρα των πανεπιστημιουπόλεων και να επικεντρωθούν ξανά στον βασικό στόχο της ανακάλυψης και μετάδοσης της γνώσης – χωρίς την οποία όλοι μας θα βγούμε χαμένοι.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν