Το μεγάλο δώρο της λογοτεχνίας

Ο Μάκης Καραγιάννης στο βιβλίο του «Η τέχνη του μυθιστορήματος» (εκδόσεις Επίκεντρο 2024) εποπτεύει το μυθιστορηματικό τοπίο, καταγράφοντας τη διαδρομή του είδους, διερευνώντας μυστικά της γραφής και των ορίων της. Με αφορμή τα κείμενα από τη στήλη «Σπαράγματα» που διατηρούσε επί χρόνια στο περιοδικό «Παρέμβαση», διαμόρφωσε ένα ολόκληρο πεδίο πάνω στην τέχνη της γραφής, εμβαθύνοντας στις δικές του καταρχάς ως προς το μυθιστόρημα αναζητήσεις.

Το βιβλίο εξετάζει τις βασικές πτυχές του μυθιστορήματος, εκκινώντας από τα κλασικά μυθιστορήματα της προ του Μπαλζάκ εποχής και φθάνοντας μέχρι τις σύγχρονες μεταμυθοπλασίες του μεταμοντερνισμού. Γέννημα της νεωτερικότητας το μυθιστόρημα εμπερικλείει αφενός την τέχνη της αφήγησης – δέσποζε για χιλιετίες με τη μορφή των μύθων –, αφετέρου την περιπέτεια και τα συναισθήματα της ανθρώπινης ύπαρξης πάνω στη γη. Το έργο περιέχει Πρόλογο, Εισαγωγή, τις ενότητες: Τι είναι ίσως το μυθιστόρημα, Η αφήγηση, Ο χαρακτήρας, Η γλώσσα, Η πλοκή, Το θέμα, Η αλήθεια και οι συμβάσεις της, Επάγγελμα συγγραφέας, Η κριτική της κριτικής και της θεωρίας, Ο αναγνώστης, Πενήντα θεωρήματα και ένα αξίωμα για το μυθιστόρημα, Το ελληνικό μυθιστόρημα στον καθρέφτη του παγκόσμιου, Επίλογο, Βιβλιογραφία, Ευρετήριο ονομάτων.

Ξεφεύγοντας από την απλή καταγραφή της ιστορικής πορείας του μυθιστορηματικού είδους, ο συγγραφέας αναλύει λεπτομέρειες, παραθέτει παραδείγματα, ασκεί κριτική σε θεωρίες και τεχνικές, παίρνει θέση σε καίρια θεωρητικά και πρακτικά προβλήματα. Το αντικείμενο καλύπτει με γλώσσα κατανοητή και γλαφυρή, με αποτέλεσμα το βιβλίο να είναι ευανάγνωστο, ένα δοκίμιο προσπέλασης της θεωρίας, ένα δοκίμιο εργασίας για όσους ασχολούνται με τη γραφή, ένα προσιτό ανάγνωσμα για όσους αγαπούν τη λογοτεχνία. H θεωρία παύει να είναι αποκλειστικό προνόμιο μιας αφοσιωμένης μειονότητας, μπαίνει στη γενικότερη κυκλοφορία της πνευματικής ζωής, γίνεται κτήμα των πολλών. Οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες αποκτούν προσωπική αίσθηση και κριτήριο.

Το βιβλίο έρχεται να ταράξει την «αυτάρεσκη αυτάρκεια των μεταμοντερνιστών», αλλά και των «μοναχικών περιπατητών της ελληνικής πεζογραφίας». Χωρίς να παραγνωρίζει τη συμβολή του μεταμοντερνισμού, θεωρεί ότι δεν δύναται πλέον να περιγράψει την ανθρώπινη συνθήκη. «Χρειαζόμαστε μια νέα μυθιστορηματική ηθική απέναντι στον κυνισμό, την ισοπέδωση και τον χυλό του μεταμοντερνισμού» γράφει. «Μια νέα ανήσυχη ποιητική, που θα υπερβαίνει τον αστικό ρεαλισμό, τον μοντερνισμό και τον μεταμοντερνισμό και θα συνθέτει τα καλύτερα στοιχεία των τριών. Χρειαζόμαστε έναν Νέον Ανθρωπισμό στον ψηφιακό οικουμενικό μας κόσμο».

Ο συγγραφέας δίνει έμφαση στους ογκόλιθους της μυθιστοριογραφίας, σε όσους άνοιξαν καινούργιους δρόμους στη λογοτεχνία, στον Φλομπέρ, τον Ντοστογέφσκι, τον Τολστόι, τον Τσέχοφ, τον Μάρκες, τον Μπόρχες. Ομως πιστεύει ότι «η λογοτεχνία με όποιο βλέμμα κι αν μας χαρίζει τον κόσμο του Ανθρωπισμού, με τον ρεαλισμό, τον μοντερνισμό, τον μεταμοντερνισμό, με οτιδήποτε θα ακολουθήσει στο μέλλον, θα παραδώσει στην ανθρώπινη ύπαρξη ένα καινούριο φως. Αυτό είναι το δώρο της».

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ενότητα για την κριτική. Οι γραμματολογικές και πολιτισμικές σπουδές, η κριτική, οι αισθητικές μας αρχές, γράφει, είναι «ο φύλακας που ελέγχει τα μέτρα και τα σταθμά που φυλάσσονται άγρυπνα στο μουσείο της λογοτεχνίας». Παραθέτοντας την άποψη της Βιρτζίνια Γουλφ, «με το πέρασμα των αιώνων, μάθαμε πολλά για την κατασκευή των μηχανών και των αυτοκινήτων, αλλά είναι αμφίβολο αν μάθαμε κάτι για την κατασκευή της λογοτεχνίας», θεωρεί ότι από την «Ποιητική» του Αριστοτέλη και το «Περί ύψους» του Λογγίνου μέχρι τους νεότερους θεωρητικούς, οι αισθητικοί κανόνες είχαν πάντα τη χρεία τους, παρά το γεγονός ότι διαμορφώνονται ιστορικά.

«Κάθε θεωρία λάμπει για κάποια χρόνια στο λογοτεχνικό στερέωμα, για να εμφανιστούν οι πρώτες ρυτίδες εγγεγραμμένες στην ιστορικότητά τους και να ξεθωριάσουν. Το κακό είναι ότι γερνάνε. Η μια θεωρία γκρεμίζει την άλλη. Δυστυχώς, δεν υπάρχει βασιλική οδός. Κι εκείνο που μένει ακλόνητο από την εποχή του Θερβάντες να διασχίζει πλησίστιο τους αιώνες, είναι η απόλαυση της ανάγνωσης».

Ο Μάκης Καραγιάννης, έχοντας μελετήσει επί μακρόν τη λογοτεχνία και τις τεχνικές της, διαθέτοντας το λογοτεχνικό κριτήριο, στο βιβλίο του «Η τέχνη του μυθιστορήματος», ψηλαφεί την οντολογία της γραφής, τα όρια και τις αδυναμίες της, την πολιτιστική διαμάχη. Ως έμπειρος συγγραφέας και κριτικός, μοιράζεται τα συμπεράσματά του επιδαψιλεύοντας γνώση, προφέροντας σε συγγραφείς και αναγνώστες πολύτιμα εργαλεία, προκειμένου πιο υποψιασμένοι να γευθούν το δώρο της ανάγνωσης ενός μυθιστορήματος.