«Δον Ζουάν ή Δον Κιχώτης της κριτικής»

Τον Οκτώβριο του 2020 είχαμε ζητήσει από τον Δημήτρη Ραυτόπουλο, όπως και από άλλους κριτικούς, ένα σημείωμα στο πλαίσιο αφιερώματος για τον έναν χρόνο από τον θάνατο του Χάρολντ Μπλουμ (1930-2019). Το αφιέρωμα δεν ολοκληρώθηκε για διάφορους λόγους και το κείμενο του κριτικού που έφυγε από τη ζωή την περασμένη Δευτέρα έμεινε αδημοσίευτο. Μέχρι σήμερα, οπότε το «Β» το ανέσυρε στη χειρόγραφη μορφή του.

Οντας στη Γαλλία αυτές τις μέρες έψαξα να βρω τον «Δυτικό Κανόνα» του Χάρολντ Μπλουμ. Δεν τον βρήκα, δεν υπάρχει. Είκοσι πέντε χρόνια τώρα το πιο πολύκροτο κείμενο για τη λογοτεχνία δεν έχει πάρει γαλλική βίζα. Είναι ένα παράδοξο σε μια φιλολογική κουλτούρα πραγματικά ανοιχτή και μια εκδοτική αγορά αδηφάγο. Δεν μπορεί να αποφύγει κανείς την κακεντρεχή σκέψη ότι έχουμε να κάνουμε με απροσδόκητη επαλήθευση της μπλουμικής θεωρίας περί «Σχολής της Μνησικακίας».

Ο κριτικός που συνδύασε συναρπαστικά θεωρία και λίβελο στέγασε σ’ αυτή τη «Σχολή» ένα ετερόκλητο σύνολο μοδών και ιδεολογημάτων μεταμοντέρνων που αφορούν άμεσα ή έμμεσα τη λογοτεχνία, με κορυφαία την «αποδόμηση». Κατά την έκφρασή του, οι λογοτεχνικές σπουδές πέρασαν στα χέρια «ενός έξαλλου πλήθους» φεμινιστών, μεταμοντέρνων, αποδομιστών, κηρύκων του «μεταποικιακού τρόπου σκέψης», διωκτών του «μητροπολιτικού υποκειμένου» της αποικιοκρατίας.

Ολοι αυτοί στα μάτια του δεν αξίζουν τη θεωρητική αναίρεση, προκαλούν αποκλειστικά την οργή του μεγάλου εραστή της λογοτεχνίας που ορκίζεται στον Σαίξπηρ και αναγνωρίζει μικρό κύκλο φωτός γύρω από τον αστερισμό Δάντης – Σαίξπηρ – Θερβάντες: ο «Δυτικός Κανόνας» είναι αστερισμός, δεν είναι Γαλαξίας.

Γύρω τους η μετριότητα και το αίσθημα κατωτερότητας που μεγαλώνει σε μνησικακία. Τη βρίσκει ιδιαίτερα συγκεντρωμένη στην παρισινή πλειάδα των πανεπιστημιακών που εφάρμοσαν στις ανθρωπιστικές επιστήμες και στη λογοτεχνία αρχές και δοκιμές της «Γλωσσολογίας» του Σωσύρ, με κορυφαίους τους Μισέλ Φουκώ, Ζιλ Ντελέζ, Ζακ Λακάν, Ζακ Ντεριντά: «la french theory».

Η όντως υπέρμετρη επιρροή αυτού του ρεύματος χαρακτηρίζεται από τον Χ. Μπλουμ «μαζική υστερία» (ο ίδιος ο Λακάν, άλλωστε, λάνσαρε στο τέλος τον ψυχαναλυτικό νεολογισμό «linguystérie»). Εξαλλος και ο επικριτής εξαντλεί, για να τους περιγράψει, ένα σαρκαστικό λεξιλόγιο ζωηρόχρωμο και αναφορές σε κάθε επίπεδο, από λάιφ στάιλ μέχρι κλασική σάτιρα, από τα «πομ-πομ γκερλς» στα διαλείμματα των αγώνων μπάσκετ μέχρι τα «πρόβατα του Πανούργου» (από τον «Πανταγκριέλ» του Ραμπελαί), όπου ο εκδικητικός Πανούργος, για να τιμωρήσει τον ζωέμπορο με τις υψηλές τιμές, αγοράζει ένα πρόβατο, το πετάει στη θάλασσα και… όλα τα άλλα πρόβατα του κοπαδιού ακολουθούν…

Η πολεμική δεν είναι η τέχνη των αποχρώσεων και της διαλογικής. Ο κριτικός που διαβάζει Σαίξπηρ με ερωτικό θαυμασμό, δεν μπορεί να ανεχθεί την κοινωνικοποίηση της ιδιοφυΐας (το «αίσχος της αριστείας») και παρόμοιες «προοδευτικές» ανοησίες· τον «Μάκβεθ» δεν τον γράφει, βέβαια, «η γλώσσα της εποχής του». Οταν διαβάζει κάτι τέτοια ο άνθρωπος αισθάνεται αποστροφή και οργή – και ως εδώ έχει δίκιο. Αλλά πέρα από τον πυρήνα και τις θέσεις, αγνοεί όλο τον ενδιάμεσο λόγο, περιχαρακώνεται σε άρνηση κάθε διαλόγου. Είναι το αντίθετο λ.χ. του παραδείγματος που προτείνει ο Τζ. Τοντόροφ («Κριτική της κριτικής»): διάβαζε με πνευματική απόλαυση τα δοκίμια του Μωρίς Μπλανσό χωρίς να συμφωνεί σε καμιά από τις κεντρικές ιδέες τους.

Απόλαυση είναι και η ανάγνωση του «Δυτικού Κανόνα», τόσο για την καταλυτική του ορμή όσο και για τη διεισδυτική του τέχνη στους μηχανισμούς και στις αποχρώσεις της δημιουργίας όταν εξαίρει τους κλασικούς, ιδιαίτερα το θαύμα Σαίξπηρ. Με την ευκαιρία: είναι δυστύχημα που ο σπουδαίος μεταφραστής μας Αρης Μπερλής δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει τη μετάφραση του δοκιμίου του Χ. Μπλουμ για τον μεγάλο Ελισαβετιανό (σ.σ.: πρόκειται για το έργο «Η επινόηση του ανθρώπινου», το οποίο τελικά κυκλοφόρησε από τον Gutenberg το 2023, με τη συνδρομή του Θέμελη Γλυνάτση).