Ελευθερία, Ισότητα, Συνενοχή

Ο ήρωας των «Ξεχασμένων Λέξεων» δεν είναι καθόλου ήρωας ούτε βέβαια «αντιήρωας», με τον τρόπο τουλάχιστον που μας έχει συνηθίσει η πρόσφατη πεζογραφική παραγωγή. Δεν υπάρχει τίποτα το ηρωικό ή το αντιηρωικό στην απόφαση ενός νέου που το μεταιχμιακό έτος 1966 φεύγει από την Ελλάδα με σκοπό να σπουδάσει τουριστικά επαγγέλματα στη Γερμανία και να διαπρέψει σε μια ευρωπαϊκή κοινωνία όπου, όπως όλα έλεγαν, ήταν απείρως προτιμότερη από τη δική μας με τον αυταρχισμό της δεκαετίας ’50-’60 και την επερχόμενη δικτατορία. Κάτι τέτοια βέβαια δεν τα συνυπολογίζουν στις αποφάσεις τους οι πολύ νέοι άνθρωποι γιατί το κάθε άλμα τους είναι πάντα ένα άλμα προς την ελευθερία. Ο άνθρωπός μας επείγεται να αποτινάξει τα μισόλογα της αιωνίως πενθούσας ελληνικής οικογένειας, τον αυταρχισμό του φανταρικού, το αβέβαιο επαγγελματικό μέλλον, τη μιζέρια του περίγυρου, τους δραματικούς πρώτους έρωτες, τους φίλους που δεν ξέρουν πια πώς να πεθάνουν. Αυτός είναι ο Θανάσης Λύρας που στο Μόναχο περνιέται πλέον ως Nassos Lyras, ένα λογότυπο δηλαδή, ένα χρήσιμο brand που έρχεται να κολλήσει πάνω στην ταυτότητά του και να την κατακτήσει εξ ολοκλήρου. Η πρώτη λέξη που θα ξεχαστεί είναι το ίδιο του το όνομα.

Πολλές σελίδες παρακάτω και σε συνθήκες που το επιτρέπουν, για να μην πω το ευνοούν, ο ίδιος άνθρωπος θα δηλώσει «πιο Γερμανός κι από τους Γερμανούς», τότε που η ελληνική κρίση του 2010 είχε φορτώσει τον όρο «έλληνας» με δυσάρεστες συνδηλώσεις, όπως οι τεμπέληδες της Ευρώπης, οι ψεύτικες στατιστικές, η δημιουργική λογιστική και άλλα τέτοια που ούτε τον ακουμπούν ούτε τα ακουμπάει. Οι σύντομες επιστροφές του στην Ελλάδα είναι πιο βαριές κι από τα μπαγκάζια του. Γονείς που λιτανεύουν το γήρας τους και ενοχές που ζητούν το μερτικό τους, το κυκλοφοριακό χάος, η φονική ζέστη του Αυγούστου, το καμουφλαρισμένο άγος του Ολοκαυτώματος, οι ανεπιθύμητες κληρονομιές που πρέπει να τις αποποιηθείς, η παλιά ασυνεννοησία και οι παλιοί φίλοι που παλιώνουν αναπτύσσοντας ένα ολοκαίνουργο πείσμα. Το πένθος για κάτι που ευχήθηκες να πεθάνει. Στο σπίτι του στο Μόναχο ο Θανάσης, ή μάλλον ο Nassos, δεν είναι καθόλου έτσι, γιατί έχει φροντίσει γι’ αυτό. Εκεί δεν είναι ένας αργόσχολος συνταξιούχος αλλά πρώην διευθυντής του λαμπρότερου και ιστορικότερου ξενοδοχείου του Μονάχου και νιόπαντρος με την κατά πολύ νεότερή του Ζίγκι, μια καλογυμνασμένη ξανθιά βαλκυρία που η καριέρα της στα χρηματοοικονομικά καλπάζει κι έχει όλη τη ζωή μπροστά. Οι αταίριαστοι γάμοι είναι συνήθως οι πιο ταιριαστοί αλλά τη συνεκτική τους ύλη αργούν πολύ να την αντιληφθούν τα δυο συμβαλλόμενα μέρη. Η Ζίγκι, μέλος του SPD, θέλει να σβήσει από πάνω της το φιλοναζιστικό παρελθόν του πατρός της και περίφημου αρχιμουσικού Χάιντς Κέστνερ κι ο Θανάσης έχει κι αυτός πολλούς ελληνικούς δαίμονες και κρίματα κρυμμένα. «Ελευθερία, ισότητα, συνενοχή». Ετσι συνοψίζει το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό δόγμα ο ήρωάς μας. Ας αφήσουμε όμως το βιβλίο να μας τα πει, αυτά και πάρα πολλά άλλα.

Ανέστιες λέξεις

Τις ώρες που απεμπλέκομαι από το βασικό θέμα του μυθιστορήματος, επιτρέπω στον εαυτό μου μια περιήγηση στις πόλεις, στους χώρους, ιδιωτικούς και δημόσιους, που στήνει στα βιβλία του ο Αλέξης Πανσέληνος, κι αυτή τη φορά αισθάνθηκα βαθιά το Μόναχο στο οποίο δεν έχω βρεθεί ποτέ, όπως άλλωστε και στην κατοχική Αθήνα άλλων μυθιστορημάτων του. Υπάρχει μια περίεργη δυνατότητα εδώ. Χάρισμα θα έλεγα, αλλά τι είδους χάρισμα; Του αρχιτέκτονα; Του πολεοδόμου; Του φωτορεαλιστή; Του συγγραφέα που σέρνει πόλεις με τη γραφή του, εκεί που για τον αναγνώστη ήταν ακόμη άγραφες, κι είναι σαν να τις κατοικεί ολόκληρες ή σα να τις έχει κατοικήσει παλιότερα, ή μήπως έχει ανασκάψει όλα τους τα ιστορικά στρώματα κι έχει πιάσει με τα χέρια του όλα τα σκονισμένα μυστικά τους; Δεν το έχω λύσει ακόμα. Γεγονός πάντως είναι ότι οι ήρωές του δεν είναι άσχετοι με τη θέση τους, κι αυτό δεν είναι ούτε σκηνογραφία ούτε ιστορία.

Στον κόσμο του Αλέξη Πανσέληνου οι μόνες που είναι ανέστιες είναι οι λέξεις, ένα μοτίβο που ο συγγραφέας δεν το μπουμπουνίζει αλλά το αφήνει να κάνει τη δουλειά του. Σαράκι. Ναι, έτσι θα έλεγα τη δύναμη που φθείρει τις λέξεις μέσα στα χρόνια, όταν απομακρυνθούμε ηλικιακά και γεωγραφικά από εκεί όπου συνήθιζαν να φύονται. Τι θα πει «ξένος»; Μόνον καλά μπορεί να είσαι όταν επιδιώξεις να βρεθείς ένθα ουκ έστι πόνος, εκτός δηλαδή του βεληνεκούς της μητρικής, της γεμάτης σύμβολα γλώσσας σου. Τα ωραία γερμανικά του με την καινουργίλα τους και την κυριολεξία που επιβάλλει η δεύτερη γλώσσα δεν μπορούν να τον πονέσουν. Τον κρατάνε σε καλή κατάσταση. Ο Nassos είναι κοτσονάτος, στην περιοχή της ξενότητας. Και είναι ωραίο τώρα αυτό; Το ίδιο ρωτάω κάθε μέρα τον εαυτό μου. Γιατί η έμφορτη συμβόλων γλώσσα έχει εξολοθρευτεί από την επέλαση μιας γλώσσας παυσίπονης ή μάλλον άπονης. Κι αυτή είναι μια μαύρη αλήθεια και μια μαύρη ξενιτιά επίσης.