«Μια κριτική σε φέρνει εμπρός σε αυτό που έχεις»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν όταν πρόσφατα διάβασα τα «Ποιήματα μιας Γοτθικής Βραδιάς» του Γιώργου Αλισάνογλου, που μπορεί να μην είναι αφηγηματικό με τη στενή έννοια, αλλά είναι μια πλήρης αφήγηση ενός έρωτα.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα να ακούσω έναν σκοπό που θα με οδηγήσει στον εσωτερικό τόπο που αναζητώ τη δεδομένη στιγμή της γραφής. Δεν υπάρχει πιο καλός φίλος τη στιγμή της γραφής από τη μουσική.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής είναι σαν γδύνεσαι, και ταυτόχρονα απεκδύεσαι και τον εαυτό σου. Δεν υπάρχει πιο επώδυνο από το να δείχνεις σε όλους τα «άδηλα και τα κρύφια» σου μέσα από το έργο σου, με το οποίο όμως θα πρέπει να διατηρείς μια απόσταση, αφού όσα γράφεις δεν ανήκουν πλέον μόνον σ’ εσένα.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν μια συλλογή με διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το «Ευλογημένο Καταφύγιο» του Φώτη Κόντογλου, και το «Ανθρωπος και Θεάνθρωπος» του Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά οτιδήποτε σχετίζεται μ’ εμένα. Αφού αποφασίζεις να δημοσιεύσεις κάτι, άρα να βγεις προς τον έξω κόσμο, και ο έξω κόσμος θα δει μέσα σου. Πάντοτε μια κριτική σε φέρνει εμπρός σε αυτό που έχεις. Και η κριτική που αποδέχομαι, είναι αυτή που συνήθως δέχομαι, και αφορά κυρίως την ιδιότητά μου, ή καλύτερα τις ιδιότητές μου (που είναι όντως μεταξύ τους αντιφατικές…), και το πώς όλα αυτά συνδυάζονται ή το πώς απλά συνυπάρχουν. Και έτσι ζω διαρκώς σε μια αντίφαση την οποία συχνά οι άλλοι δεν μπορούν να καταλάβουν. Ισως τελικά έχουν δίκιο όσοι σου κάνουν αυστηρή κριτική. Ακόμα και η πιο άδικη κριτική – και ας πονάει – σε κάνει καλύτερο.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από εξωτερικούς παράγοντες καμιά φορά, από την κριτική των άλλων, και αυτό γίνει ένα καλό έναυσμα. Αν δεν υπάρχει η αυτοκριτική ως μόνιμος «νόμος» εντός σου, δεν μπορεί να υπάρξει καμία εξέλιξη. Η αυτοκριτική είναι η καλύτερη κριτική, που σε γλιτώνει από πολλά. Αυτό που χρειάζεται στην τέχνη είναι η υπομονή, οποιοδήποτε έργο να δοκιμάζεται μέσα μας και να μην υπάρχει βιασύνη στη δημοσίευσή του. Κάθε έργο που έχω μοιραστεί, το αφήνω να ωριμάζει τουλάχιστον μια δεκαετία πριν το εκδώσω.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι οι εισαγωγικοί στίχοι των «Καταλόγων» του Δημήτρη Δημητριάδη. Είναι στίχοι που, η δύναμη και το βάθος τους, με κάνουν όντως να τους ζηλεύω: «Υπάρχει μια νύχτα πιο σκοτεινή απ’ την νύχτα / Οποιος μπαίνει σ’ αυτήν χάνει τον χρόνο…».

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτομαι ότι μια όψη της κρίσης της σύγχρονης λογοτεχνίας είναι ότι εκδίδεται ένας όγκος βιβλίων που προσθέτουν λίγα, και που μάλλον δεν αγγίζουν κανέναν άλλον εκτός από τον γράφοντα. Είναι μια πολύ λεπτή η γραμμή που θα πρέπει να διακρίνεις, αν αυτό που σκέφτεσαι να εκδώσεις μπορεί να αφορά κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό σου, αλλά εκεί θέλει καμιά φορά την τόλμη να πάρεις το ρίσκο και να πεις ότι ίσως κάτι έχω να πω. Εστω και σε έναν άνθρωπο. Εξάλλου, όταν βγαίνει πριν από λίγους μήνες ο απίστευτος «Σεγιαχατναμές του Μπεκρή» του 24χρονου(!) Πέτρου Γκιουλέκα, σκέφτεσαι πως δεν υπάρχει ούτε κρίση ούτε τέλος στην ιστορία και στη λογοτεχνία. Οταν ακούω «λογοτεχνία της κρίσης» αντιλαμβάνομαι τον συγκεκριμένο όρο ως έναν terminus technicus, αφού δεν αφορά κάποιο συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος ή κίνημα. Αν υπάρχει αυτή η λογοτεχνία, ίσως θα έπρεπε να μιλήσει για τη γενικότερη κρίση του σύγχρονου υλικού πολιτισμού, αντί απλώς να καταγράψει μια εποχή οικονομικών δυσκολιών, και να θέσει έναν νέο προβληματισμό, να αναζητήσει μια υπέρβαση…