Οταν η συναλλακτική νοοτροπία συγκρούεται {LF}με τη διπλωματία

Οταν ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι συναντήθηκε με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο, η ένταση ήταν εμφανής. Ο αμερικανός πρόεδρος δεν αντιμετώπισε τον ουκρανό ηγέτη ως σύμμαχο που αγωνιζόταν για την εδαφική ακεραιότητα της χώρας του, αλλά ως διαπραγματευτικό εταίρο σε μια συναλλαγή που αφορούσε πόρους όπως τα ορυκτά και την εδαφική προστασία. Η υποστήριξη των ΗΠΑ προς την Ουκρανία συνδέθηκε άμεσα με την προθυμία του Ζελένσκι να εξυπηρετήσει πολιτικά συμφέροντα του Τραμπ. Το γεγονός αυτό προκάλεσε διεθνή κατακραυγή, καθώς ανέδειξε ξεκάθαρα τον τρόπο που ο πρόεδρος των ΗΠΑ αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις: όχι ως μια διαδικασία βασισμένη σε αρχές και στρατηγικές συμμαχίες, αλλά ως μια επιχειρηματική συναλλαγή, όπου το κάθε μέρος οφείλει να αποδεικνύει την αξία του με απτούς όρους.

Αυτή η προσέγγιση δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Ο Τραμπ εφαρμόζει σταθερά μια νοοτροπία «δούναι και λαβείν» στη διπλωματία, όπου κάθε συμφωνία πρέπει να αποφέρει άμεσο κέρδος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πίεση προς τους εταίρους να αυξήσουν τη συνεισφορά τους στις αμυντικές δαπάνες του ΝΑΤΟ, η επιβολή δασμών σε Μεξικό, Καναδά, Κίνα και Ευρώπη, ακόμα και η απόφαση αποχώρησης από διεθνείς συμφωνίες, όλα βασίζονται στη λογική ότι οι ΗΠΑ δεν θα έπρεπε να επωμίζονται βάρη χωρίς άμεσο αντάλλαγμα. Ωστόσο, η διπλωματία δεν λειτουργεί αποκλειστικά με όρους οικονομικού υπολογισμού.

Η Ιστορία δείχνει ότι η παγκόσμια σταθερότητα απαιτεί συνεργασία και μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ακολούθησαν τη λογική του «κερδίζουμε ή αποχωρούμε». Αντιθέτως, επένδυσαν στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ, όχι επειδή υπήρχε άμεσο οικονομικό όφελος, αλλά γιατί αντιλαμβάνονταν ότι η ενίσχυση των συμμάχων τους θα οδηγούσε σε μια ισχυρότερη, σταθερότερη παγκόσμια τάξη. Το ίδιο ισχύει και για την ενεργό τους συμμετοχή στη δημιουργία των Ηνωμένων Εθνών, ενός θεσμού που δεν εξυπηρετεί μόνο τις ΗΠΑ, αλλά ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα.

Η εφαρμογή μιας αμιγώς επιχειρηματικής συναλλακτικής λογικής στη διεθνή πολιτική μπορεί να φέρει στιγμιαία οφέλη, αλλά συχνά καταλήγει σε απώλεια εμπιστοσύνης και αποδυνάμωση των σχέσεων. Στην περίπτωση του Τραμπ, η άρνηση να δει πέρα από το άμεσο συμφέρον των ΗΠΑ δημιουργεί ένταση ακόμη και με παραδοσιακούς συμμάχους. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι πιο επιτυχημένες διπλωματικές στρατηγικές βασίζονται σε μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, αμοιβαία εμπιστοσύνη και σταθερές αρχές συνεργασίας. Με άλλα λόγια, η διπλωματία δεν είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπου η μία πλευρά πρέπει να «κερδίσει» εις βάρος της άλλης. Οι χώρες με ισχυρή εξωτερική πολιτική κατανοούν ότι η διατήρηση ισορροπίας, η προσήλωση σε συμμαχίες και η προθυμία για αμοιβαίους συμβιβασμούς είναι θεμελιώδη στοιχεία για τη διατήρηση της διεθνούς σταθερότητας.

Βρισκόμαστε, ωστόσο, σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή, όπου το διπλωματικό κεκτημένο της πολιτικής συνεννόησης στη βάση αρχών και αξιών τίθεται υπό αμφισβήτηση. Η πολιτική του Τραμπ, ενός από τους ισχυρότερους ηγέτες στον κόσμο, αναπόφευκτα θα δοκιμάσει τις αντοχές της διπλωματίας και, εν τέλει, της διεθνούς σταθερότητας. Κι αυτό γιατί ο Τραμπ δεν θα στραφεί στην εδραιωμένη διπλωματία, παρά μόνο αν υποστεί σημαντικές στρατηγικές οικονομικές ήττες. Ενας γενικευμένος οικονομικός – και όχι μόνο – πόλεμος, που θα οδηγούσε σε τέτοιες στρατηγικές ήττες, συνεπάγεται διάρρηξη της αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ παραδοσιακών συμμάχων σε τέτοιο βαθμό, ώστε η επιστροφή στην προ Τραμπ παγκόσμια διπλωματία να φαντάζει εξαιρετικά δύσκολη.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης