Η «μόδα» της προϊστορίας

Η παγκόσμια βιομηχανία της μόδας, στοιχείο της σύγχρονης εποχής και κεφάλαιο οικονομικό και συμβολικό, αποτελεί αντικείμενο αναζητήσεων (βιωσιμότητα, επανάχρηση), καινοτομιών (έξυπνα τεχνοϋφάσματα) και οικονομικών δραστηριοτήτων, είτε παράγει προϊόντα πολυτελείας είτε μαζικής κατανάλωσης. Πριν από τον βιομηχανικό κόσμο και το έτοιμο ρούχο, η ένδυση, από την πρόσκτηση των πρώτων υλών μέχρι τη δημιουργία του ρουχισμού, ήταν υπόθεση εξατομικευμένη και χειροποίητη, στο πλαίσιο οικιακής αυτάρκειας ή μικρής παραγωγής από την υφάντρα, τη μοδίστρα ή τον ράφτη. Η υψηλή ραπτική υπήρξε και εξακολουθεί να είναι ένα μέσο για να αναδειχθούν δημιουργοί, φορέσιμα έργα τέχνης και παραδόσεις που καλά κρατούν στις πασαρέλες των μεγάλων οίκων μόδας. Στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία, τους ίδιους συμβολισμούς υπηρετούν οι λογότυποι των προϊόντων πολυτελείας που αντιγράφονται και αναπαράγονται μαζικά σε φθηνά και ευπώλητα προϊόντα. Οι διαφορετικές παραλλαγές του ίδιου συμβόλου σε ρούχα, τσάντες, κοσμήματα θα απασχολήσουν, με βεβαιότητα, τον αρχαιολόγο του μέλλοντος.

Η ένδυση και η κόσμηση, με την υλικότητα και τη συνάφειά τους με το ανθρώπινο σώμα, χτίζουν γέφυρες μεταξύ του ατομικού και του κοινωνικού. Διαχρονικά υπηρετούν κανόνες πολιτισμού και αποτυπώνουν το στίγμα της εποχής, την περίσταση και το προσωπικό γούστο. Το ρούχο, το κόσμημα και το σώμα λειτουργούν ως μέσα μεταφοράς μηνυμάτων και συμβολισμών. Επηρεάζονται από το οικονομικό γίγνεσθαι και αποτυπώνουν πολιτισμικές και τεχνολογικές επικράτειες. Οι γεωγραφίες των υφασμάτων και των πολύτιμων ή ημιπολύτιμων λίθων, τα σπάνια και εξωτικά υλικά ήταν σύμβολα πλούτου και κοσμοπολιτισμού από τα βάθη της προϊστορίας μέχρι σήμερα. Ενίοτε νοηματοδοτείται και το ανθρώπινο σώμα με βάψιμο ή δερματοστιξία, ακόμα και με μόνιμες τροποποιήσεις όπως σκαριφισμό, οδοντική αφαίρεση ή μορφοποίηση ανατομικών στοιχείων.

Αφότου οι πρόγονοί μας απώλεσαν το προστατευτικό τους τρίχωμα, στη φυσική ανάγκη να προστατεύσουν το σώμα από το κρύο, τη βροχή ή το χιόνι, η προσαρμοστική απάντηση ήλθε από τον πολιτισμό, με τη σκόπιμη επέμβαση στην ύλη για τη δημιουργία ρουχισμού. Η ιστορία του ενδύματος ξεκινά με τον ρουχισμό, κάπες και κουβέρτες, που προσέφεραν προστασία και θαλπωρή κατά τη διάρκεια της μέρας ή της νύχτας, ψάθινες, δερμάτινες ή γούνινες, κάποτε και παραγεμισμένες με φτερά, φύκια ή τρίχες. Το ρούχο, ως πρακτική λύση σε ένα πρόβλημα, ήταν απαραίτητο μόνο σε ορισμένα γεωγραφικά πλάτη και κλιματικές συνθήκες. Η ένδυση κάποια στιγμή γίνεται κοινωνική ανάγκη και εξαπλώνεται σχεδόν παντού. Πότε ξεκινούν αυτές οι λειτουργίες και πώς μπορούν να ιχνηλατηθούν αρχαιολογικά; Η παλαιολιθική είναι η μακρά περίοδος της ανθρώπινης προϊστορίας όπου μπορεί να αναζητηθεί η σύλληψη, η γένεση και τα πρώτα χαρακτηριστικά τους.

Από τη συγκρότηση του επιστημονικού πεδίου και για περίπου ενάμιση αιώνα οι παλαιολιθικές ομάδες των κυνηγών – τροφοσυλλεκτών είχαν καταγραφεί στο επιστημονικό και συλλογικό υποσυνείδητο ως άγριες και απολίτιστες. Η επινόηση της πρωτόγονης κοινωνίας, έτσι όπως αποκρυσταλλώθηκε στο διανοητικό περιβάλλον του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, χρησιμοποιήθηκε με βολικό τρόπο για να υποστηρίξει τη γραμμική εξέλιξη των κατακτήσεων του ανθρώπου από την αγριότητα μέχρι τον πολιτισμό. Υιοθετήθηκε από όλο το φάσμα της διανόησης, και από εκείνους που ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο και από εκείνους που δεν ήθελαν. Η οπτικοποίηση του αγρίου της προϊστορίας, ή σε πιο προοδευτική εκδοχή του ευγενούς αγρίου, επιστράτευσε δέρματα, λεοντές, τρίχες και αρκετό γυμνό και εκτεθειμένο στο ψύχος σώμα για να αποδώσει εμφατικά το πρωτόγονο. Μια εικόνα αξίζει όσο χίλιες λέξεις, και έτσι το εικονογραφικό αυτό λεξιλόγιο, που ήταν αναγκαίο για να αποτυπώσει μια περίοδο με λιγοστά και ουχί εντυπωσιακά αρχαιολογικά τεκμήρια, κυριάρχησε σε όλα τα μέσα που μεταφέρουν την επιστημονική γνώση στη δημόσια σφαίρα. Και παγιώθηκε, με την άλλοτε μονότονη και την άλλοτε δημιουργική αναπαραγωγή του (όπως η διαφήμιση του Σιστοβάρη στη φωτογραφία). Παράλληλα, οι ερευνητικές προτεραιότητες της παλαιολιθικής αρχαιολογίας και το ενδιαφέρον για θέματα χρονολόγησης, τεχνολογίας, διατροφής και υψηλής τέχνης άφησαν λίγο χώρο για να συζητηθούν η καθημερινότητα και η κοινωνική συγκρότηση της παλαιολιθικής ομάδας που, πλην ρωμαλέων, γενειοφόρων και ενίοτε ξεμαλλιασμένων κυνηγών, είχε και γυναίκες και παιδιά και γηραιότερους, είχε και αρτιμελείς και αναπήρους. Ακόμα λιγότερος χώρος έμεινε για να συζητηθούν τα αόρατα οργανικά υλικά στα οποία είχαν κατασκευαστεί τα ίδια τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα νήματα και ο εξοπλισμός που υπηρετούσε τον νομαδικό τρόπο ζωής: δέρμα, φυτικές ίνες, τρίχες, ξύλο, λουλούδια, φύλλα.

Τον 21ο αιώνα η παλαιολιθική αρχαιολογία επαναπροσδιορίζει τον κανόνα της και ξανακοιτά αλλιώς αντικείμενα που της ήταν γνωστά για πάνω από έναν αιώνα. Για παράδειγμα, τα μικρά γυναικεία αγαλματίδια από την Ευρασία, οι παλαιολιθικές Αφροδίτες, έφεραν χαράγματα που απέδιδαν ρούχα, εσώρουχα, κεφαλόδεσμους, κουκούλες ή σκούφους και στολίδια του σώματος. Οι υπερτονισμένοι γλουτοί και τα στήθη τους θα μπορούσαν να αποτυπώνουν την οπτική γωνία του σώματος γυναίκας που το παρατηρεί με τα ίδια της μάτια και να μαρτυρούν τελικά τη δημιουργό τους. Παράλληλα, άλλες επιστήμες προσφέρουν στην παλαιολιθική αρχαιολογία τον χρονικό άξονα για την προϊστορία της ένδυσης. Η γενετική απόκλιση της ψείρας του κεφαλιού από την ψείρα των ρούχων μιλάει εύγλωττα για το ότι το ανθρώπινο σώμα ντύνεται πλέον συστηματικά ήδη πριν από 170.000 χρόνια. Οι μικρές βελόνες ραψίματος που χρησιμοποιούνται στο ράψιμο ρούχων με επάλληλα στρώματα δέρματος, γούνας ή ψάθας και τη δημιουργία των πρώτων εσωρούχων πρωτοεμφανίζονται πριν από περίπου 40.000 χρόνια.

Αφιερωμένο στην προϊστορία της ένδυσης, της κόσμησης και της νηματουργίας, το Παλαιολιθικό σεμινάριο παρουσιάζει στο ευρύ κοινό τις τελευταίες ανακαλύψεις για τα πρώτα ρούχα, τα πρώτα εσώρουχα, τα παλαιότερα κοσμήματα, τις τέχνες και τις τεχνικές εκείνες κατακτήσεις που κατέστησαν δυνατό τον εμπολιτισμό του ανθρώπινου σώματος. Εγκριτοι αρχαιολόγοι από πανεπιστήμια της Ευρώπης, του Ισραήλ και των ΗΠΑ ρίχνουν φως στις διεργασίες του νου και στις επεμβάσεις στην ύλη που βαδίζουν χέρι χέρι με την ιστορία του πολιτισμού και την ανθρώπινη συνθήκη.

Οι επόμενες διαλέξεις

Οι διαλέξεις με ελεύθερη είσοδο συνεχίζονται στο αμφιθέατρο του Ινστιτούτου της Δανίας (στην οδό Χαιρεφώντος 14). Διοργάνωση: Νένα Γαλανίδου (Πανεπιστήμιο Κρήτης), δρ Ανδρέας Ντάρλας (Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, ΥΠΠΟ). Ακολουθούν τρεις στις 13/3 (Catherine Perlès), 3/4 (Karen Hardy), 7/5 (Daniella E. Bar-Yosef Mayer).

Η Νένα Γαλανίδου είναι καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης