«Είσαι τόσο καλός όσο η τελευταία σου συναυλία»

Συνδυάζει την τεχνική αρτιότητα με την εκφραστική δύναμη, δημιουργώντας ερμηνείες που ξεχωρίζουν για το βάθος και την ευαισθησία τους. Ο Βαντίμ Ρέπιν, ένας από τους σπουδαιότερους βιολονίστες της εποχής μας, εμβαθύνει συνεχώς στην ουσία της μουσικής. Από τη Σιβηρία μέχρι τις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου, συνεργάζεται με κορυφαίες ορχήστρες και μαέστρους, τιμώντας τη ρωσική μουσική παράδοση. Ο Γεχούντι Μενουχίν τον είχε χαρακτηρίσει τον «πιο τέλειο βιολονίστα που είχε ακούσει ποτέ». Λίγο πριν από την εμφάνισή του στην Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης του Μεγάρου Μουσικής, με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, ο Ρέπιν μιλάει για το Πρώτο Κοντσέρτο για Βιολί του Σοστακόβιτς, τη σχέση του με τη ρωσική μουσική και την αλήθεια.

Το Πρώτο Κοντσέρτο για Βιολί του Σοστακόβιτς φέρει μεγάλο συναισθηματικό και πολιτικό βάρος. Πώς προσεγγίζετε την ερμηνεία του, λαμβάνοντας υπόψη τη σημασία του στην Ιστορία;

Αυτό το κοντσέρτο είναι κάτι περισσότερο από ένα κοντσέρτο· το αντιμετωπίζω ως μια μεγάλη συμφωνία, ένα εκπληκτικό συμφωνικό έργο με απολύτως ιδιοφυή γραφή. Σε όλη μας τη ζωή αναζητούμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες – για την εποχή, για τον χαρακτήρα του συνθέτη – και μαθαίνουμε πολλά μέσα από τη συνεργασία με σπουδαίους συναδέλφους. Ο Σοστακόβιτς ήταν κάτι περισσότερο από ένας συνθέτης· ήταν ένας χρονικογράφος της εποχής του, της πολιτικής κατάστασης, και φυσικά του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ολα αυτά έχουν τη σημασία τους. Ως σολίστ, όταν δημιουργώ την ερμηνεία μου, κάθε λεπτομέρεια έχει σημασία. Και φυσικά, η αναζήτηση των χρωμάτων, των εκφραστικών δυνατοτήτων του οργάνου είναι μια απαιτητική διαδικασία που διαρκεί πολλά χρόνια.

Ο Γεχούντι Μενουχίν σάς περιέγραψε κάποτε ως «τον πιο τέλειο βιολονίστα που είχε ακούσει ποτέ». Πώς έχει επηρεάσει την καριέρα σας η αναγνώριση από τόσο μεγάλες προσωπικότητες της μουσικής;

Νιώθω ευλογημένος που γνώρισα εξαιρετικές προσωπικότητες στη μουσική μου διαδρομή, που διαμόρφωσαν το γούστο μου, τις προτεραιότητές μου και την οπτική μου για το επάγγελμά μας. Ο Μενουχίν ήταν θρύλος της μουσικής αλλά και ένας καταπληκτικός άνθρωπος. Εμαθα πολλά από εκείνον, τόσο για τη ζωή όσο και για τη ζωή μέσα στη μουσική.

Εχετε ερμηνεύσει πολλά έργα του ρωσικού ρεπερτορίου. Νιώθετε μια ιδιαίτερη σύνδεση με τη ρωσική μουσική παράδοση;

Ερμηνεύω έργα και κοντσέρτα που έχουν ιδιαίτερη σημασία για μένα και με τα οποία νιώθω κοντά. Πολλά από αυτά είναι ρωσικά. Εχω ζήσει σε πολλές διαφορετικές χώρες, γεγονός που έχει διαμορφώσει την προσωπικότητά μου. Νιώθω σαν στο σπίτι μου σε αρκετές ηπείρους. Ταυτόχρονα, θεωρώ τον εαυτό μου μέρος της ρωσικής παράδοσης. Από πολύ μικρός, όταν σπούδαζα στη Σιβηρία, έβλεπα με θαυμασμό καλλιτέχνες όπως ο Οϊστραχ, ο Ρίχτερ, ο Σβετλάνοφ.

Ο Σοστακόβιτς συνέθετε μέσα σε μια ατμόσφαιρα λογοκρισίας και φόβου. Πιστεύετε ότι αυτό είναι εμφανές στη μουσική του, και αν ναι, πώς το αποδίδετε στην ερμηνεία σας;

Είναι δύσκολο να πει κανείς πώς ένας καλλιτέχνης μεταδίδει τις σκέψεις του. Είναι μια απαιτητική διαδικασία ζωής και διαρκούς μάθησης.

Σε ένα τόσο τεχνικά και συναισθηματικά απαιτητικό κοντσέρτο, υπάρχει κάποια συγκεκριμένη στιγμή που θεωρείτε κρίσιμη για τη συνολική δραματουργία του;

Είναι από τα έργα όπου κάθε νότα είναι τέλεια. Κάποιες φορές νιώθω πως οι νότες του υπαγορεύτηκαν στον συνθέτη από κάτι ανώτερο.

Οι συνεργασίες σας με μεγάλες ορχήστρες και μαέστρους έχουν διαμορφώσει την πορεία σας. Πώς επηρεάζει η σχέση σας με έναν μαέστρο την ερμηνεία σας;

Ενας πραγματικά σπουδαίος μαέστρος έχει τη δική του οπτική και ερμηνευτική προσέγγιση. Για μένα, η πιο ευτυχισμένη στιγμή είναι όταν νιώθω και ακούω ότι υπάρχει χώρος για διάλογο. Αυτό είναι ένας από τους μεγαλύτερους στόχους της μουσικής.

Το κοινό των κλασικών συναυλιών έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια. Πώς πιστεύετε ότι η κλασική μουσική μπορεί να προσελκύσει νέους ακροατές;

Ταξιδεύοντας σε όλο τον κόσμο, βλέπω όλο και περισσότερα νέα πρόσωπα στο κοινό. Νομίζω πως το πιο σημαντικό είναι να είμαστε ειλικρινείς και να δείχνουμε σεβασμό προς το κοινό μας.

Υπήρξε κάποια στιγμή στη ζωή σας όπου η μουσική σάς έσωσε, είτε προσωπικά είτε επαγγελματικά;

Η μουσική είναι η ζωή μου, ό,τι κι αν συμβεί. Είναι σαν μια απόλυτη ελευθερία, αλλά και ένας οδηγός σε πολλά παραμύθια, στα οποία προσπαθώ να προσκαλέσω το κοινό μου.

Αν μπορούσατε να δώσετε μία μόνο συμβουλή σε έναν νέο βιολονίστα που ξεκινά την καριέρα του, ποια θα ήταν αυτή;

Να εμπιστεύεστε το ένστικτό σας και να μένετε σταθεροί στις πεποιθήσεις σας.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο μάθημα που σας έχει διδάξει η μουσική;

Είσαι τόσο καλός όσο η τελευταία σου συναυλία.

ΤΟ ΕΡΓΟ

Το Κοντσέρτο που βγήκε από το συρτάρι

Τον Φεβρουάριο του 1948 αρκετοί σοβιετικοί συνθέτες, ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγονταν ο Σοστακόβιτς και ο Προκόφιεφ, κατηγορήθηκαν έντονα από τις επίσημες σοβιετικές Αρχές για «φορμαλιστικές διαστροφές» και «αντιδημοκρατικές τάσεις» (διάταγμα Ζντάνοφ). Για τον Σοστακόβιτς αυτή ήταν η δεύτερη (και τελευταία) φορά που έπεφτε σε δυσμένεια από τη σταλινική ηγεσία (η πρώτη ήταν τον Ιανουάριο του 1936, όταν η εφημερίδα Πράβντα σε άρθρο της κατακεραύνωνε με ακραίους χαρακτηρισμούς την όπερά του Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ). Ο συνθέτης είχε πλήρη επίγνωση ότι η κατηγορία αυτή δεν απείχε πολύ από το να θέσει σε κίνδυνο ακόμα και την ίδια του τη ζωή – εξαιτίας της άλλωστε έχασε αμέσως τη θέση του καθηγητή στα Κονσερβατόρια της Μόσχας και του Λένινγκραντ, γεγονός που επιβάρυνε σημαντικά την οικονομική του κατάσταση. Ετσι, αναγκάστηκε για τα επόμενα πέντε χρόνια να συνθέτει κυρίως «εύπεπτη» μουσική για τον κινηματογράφο, να αποφεύγει τη σύνθεση κάποιας νέας συμφωνίας και να κρατά μακριά από το φως της δημοσιότητας κάποια έργα που ο ίδιος εκτιμούσε αλλά που ήταν αμφίβολο αν θα ικανοποιούσαν τις «απαιτήσεις» της πολιτικής ηγεσίας. Ανάμεσα σε αυτά τα έργα ήταν το Τέταρτο και το Πέμπτο Κουαρτέτο Εγχόρδων αλλά και το Πρώτο Κοντσέρτο για Βιολί, που είχε αρχίσει να γράφεται πριν από τη διατύπωση των ανωτέρω κατηγοριών και ολοκληρώθηκε (ανεπηρέαστα από αυτές) λίγο αργότερα.

Μετά τον θάνατο του Στάλιν (1953), ο Σοστακόβιτς δεν είχε πλέον λόγους να κρατά το Κοντσέρτο στο συρτάρι του· ο μεγάλος βιολονίστας Νταβίντ Οϊστραχ, φίλος και συνεργάτης του συνθέτη, αλλά και ο καλλιτέχνης του οποίου η τέχνη αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη δημιουργία του έργου, ήταν ο σολίστ στη θριαμβευτικά επιτυχημένη πρεμιέρα του Κοντσέρτου, στις 29 Οκτωβρίου 1955 στο Λένινγκραντ (σημερινή Αγία Πετρούπολη) με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα της πόλης υπό τη διεύθυνση του Γεβγκένι Μραβίνσκι. Ενόψει της πρώτης αυτής εκτέλεσης ο συνθέτης αφιέρωσε και τυπικά το έργο στον Οϊστραχ και προέβη σε ελάσσονος σημασίας τροποποιήσεις. Παρουσίασε πάντως το Κοντσέρτο ως το 99ο έργο του και όχι ως το 77ο, όπως ήταν στην πραγματικότητα. Η χρήση αυτών των δύο διαφορετικών αριθμήσεων για το ίδιο έργο δημιουργεί μία ασάφεια μέχρι σήμερα, καθότι και ο ίδιος ο Σοστακόβιτς άλλαζε άποψη ως το τέλος της ζωής του σχετικά με το θέμα αυτό.

Στο εναρκτήριο, αργό νυχτερινό το σόλο βιολί ξετυλίγει – ως αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής – μακρές μελωδικές γραμμές υπό τη διακριτική αλλά με έμφαση σε σκοτεινά ηχοχρώματα ορχηστρική συνοδεία. Η ατμόσφαιρα είναι  μελαγχολική και ερεβώδης, με μία δυσοίωνη ένταση να πλανάται χωρίς να εκτονώνεται σχεδόν ποτέ ουσιαστικά. Το ακόλουθο σκέρτσο έχει χαρακτηριστεί (και όχι αδικαιολόγητα) ως ένας μουσικός «εφιάλτης»: το βιολί συνδιαλέγεται με διάφορες ομάδες της ορχήστρας με τρόπο γκροτέσκο, αιχμηρά σαρκαστικό. Πρόκειται για έναν «μακάβριο χορό», άκαμπτα γρήγορο και νευρώδη. Ανάμεσα στα διάφορα μοτίβα του μέρους αυτού ξεχωρίζει η ακολουθία τεσσάρων νοτών (ρε – μι ύφεση – ντο – σι), ένα είδος μουσικής υπογραφής, που ο Σοστακόβιτς ουκ ολίγες φορές χρησιμοποίησε σε έργα του: με βάση τη γερμανική μουσική ορολογία, καθεμία νότα αντιστοιχεί και σε ένα από τα τέσσερα γράμματα DSCH (τα αρχικά του ονόματος του συνθέτη στα γερμανικά). Με την έναρξη του τρίτου μέρους, βιολοντσέλα και κοντραμπάσα παρουσιάζουν ένα θέμα 17 μέτρων που από εκεί και ύστερα περνάει διαδοχικά σε διάφορες ομάδες της ορχήστρας αποτελώντας τη βάση πάνω στην οποία οικοδομείται μία έντονα συναισθηματική Passacaglia (σειρά παραλλαγών πάνω στην ίδια, απαράλλαχτη γραμμή στο μπάσο). Συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην Passacaglia και το φινάλε είναι μία κολοσσιαία σολιστική καντέντσα, οι εξέχουσες δεξιοτεχνικές απαιτήσεις της οποίας είναι υπό μίαν έννοια φόρος τιμής στις σπάνιες ικανότητες του Οϊστραχ. Καθώς η καντέντσα ξεδιπλώνεται, η ένταση, η ενέργεια και η ταχύτητα ολοένα αυξάνονται οδηγώντας χωρίς διακοπή στο «ξέσπασμα» του φινάλε. Η χορευτική διάθεση κυριαρχεί αλλά η εξωστρέφεια της μουσικής θυμίζει μάλλον σαρδόνιο γέλιο. Οι υψηλοί τόνοι διατηρούνται ως το καταληκτικό, πραγματικά σαρωτικό Presto.