«Η αυτοκριτική πρέπει να ξεκινάει από την πρώτη γραμμή»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν όταν διάβασα το βιβλίο της Λίλας Τρουλινού Μύρων η Αράχνη, βιβλίο ιδιότυπης σκηνογραφίας για καυτά θέματα της εποχής μας, όπου οι ψυχαναλυτικές τομές «συμβαίνουν» με τρόπο ανεπαίσθητο, με τρυφερότητα και γνώση. Επίσης, διαβάζοντας τα ποιήματα του ελληνοαυστραλού ποιητή Δημήτρη Τσαλουμά, που κατορθώνει με λιτότητα να μιλάει για τα διαχρονικά και ουσιώδη του βίου.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα «Les nuits d’été» και «Sur les lagunes» του Μπερλιόζ, το «Reflections» του Χατζιδάκι, το «The mystic’s Dream» της Λορίνα ΜακΚένιτ και Μαδριγάλια του 16ου αιώνα.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής είναι η προσπάθεια κατανόησης του ψυχικού υλικού και η έντιμη αποτύπωσή του με τρόπο που να αφορά και άλλους οδηγώντας σε σκέψη. Οδυνηρό, επίσης, είναι να σου διαφεύγει διαρκώς η ακρίβεια αυτού που θέλεις να διατυπώσεις.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν 1. Το φουτουριστικό δυστοπικό μυθιστόρημα Εμείς του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν (εκδ. Ερμα), βιβλίο βαθιάς πολιτικής σκέψης, που περιγράφει έναν ιδιότυπο ολοκληρωτισμό, για να αποκωδικοποιήσουμε τη μεθόδευση της ζωής στον πλανήτη. Μεταξύ πολλών άλλων ενέπνευσε και το 1984 του Οργουελ. Και δύο ακόμη βιβλία που διαβάζονται συμπληρωματικά και αντιστικτικά και αφορούν τους ολοκληρωτισμούς που ταλάνισαν τον 20ό αιώνα την Ευρώπη, τη σκοτεινή ήπειρο όπως την ονομάζει ο Μαζάουερ. Τα χειρόγραφα 1944-1947 Από τη Θεσσαλονίκη στο Ζοντερκομάντο του Αουσβιτς (εκδ. Αλεξάνδρεια), ενός από τους ελάχιστους επιζώντες της «ειδικής ομάδας» των θαλάμων αερίων και του κρεματορίου του Αουσβιτς-Μπίρκεναου, του Θεσσαλονικιού Εβραίου Μαρσέλ Νατζαρή. Η χειρόγραφη επιστολή του, μέρος των «Κυλίνδρων του Αουσβιτς», καταγγέλλει τα εγκλήματα των Ναζί ως δείγμα της αδιανόητης ανθρώπινης βαρβαρότητας. Τέλος, τη Νεολιθική νυχτωδία στην Κρονστάνδη, ποίηση για ένα όνειρο που διαψεύστηκε, καθώς και γενικότερα όλη την ποίηση του Νίκου Καρούζου.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά την καλόπιστη ματιά του κρίνοντος, που σέβεται τις τεχνοτροπικές δεσμεύσεις του έργου, από την οποία κερδίζει εν τέλει σε βάθος χρόνου το ίδιο το έργο, εφόσον βέβαια ο κρινόμενος είναι σε εγρήγορση να την επεξεργαστεί δημιουργικά υπερβαίνοντας εγωισμούς και πιθανή ηττοπάθεια. Ακόμη και μια αρνητική κριτική είναι προτιμότερη όταν είναι γραμμένη με ειλικρίνεια και με τεκμηριωμένη κατά το δυνατόν άποψη παρά μια ουδέτερη και άνευρη. Ωστόσο είμαι επιφυλακτική στην κριτική που εμπλέκει με ασύμμετρο τρόπο βιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα, που υπερβαίνουν το πλαίσιο κατανόησης του έργου, κινδυνεύοντας έτσι να οδηγήσει σε παραναγνώσεις.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από τη συνειδητή επιθυμία αυτοβελτίωσης και όταν μιλάμε για τη λογοτεχνία θα πρέπει να ξεκινάει από την πρώτη γραμμή του κειμένου μέχρι την τελευταία. Η πίστη στον εαυτό είναι χρήσιμη μέχρι ενός σημείου, αρκεί να μην οδηγεί στον ναρκισσισμό. Η επιείκεια όμως έναντι του εαυτού δεν βοηθά τον εσωτερικό διάλογο ούτε ευνοεί εκείνη την αποστασιοποίηση που χρειάζεται ο δημιουργός για μια αντικειμενικότερη κρίση.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι: «Λέγε με Ισμαήλ» από το Μόμπι Ντικ του Μέλβιλ, για το τεράστιο βάρος των συμβολισμών της παρά τη φαινομενική της απλότητα, συμβολισμοί που ξεκινούν από το όνομα του μόνου επιζώντος αφηγητή της ιστορίας και παραπέμπει στο Βιβλίο της Γενέσεως της Παλαιάς Διαθήκης.

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτομαι έναν καθρέφτη που μέσα του πότε βλέπουμε το πρόσωπό μας μέσα από το έργο του συγγραφέα και πότε το απείκασμα του παρακμιακού κόσμου που μας περιβάλλει. Ή αλλιώς, στην πρώτη διατύπωση μιλάμε για τις περιπτώσεις εκείνες που η λογοτεχνία στέκεται ανασφαλής και αμήχανη όσον αφορά τη δραστικότητα του ρόλου της στην κοινωνία, ενώ στη δεύτερη περίπτωση, «της λογοτεχνίας της κρίσης», αναφερόμαστε στη λογοτεχνία που είναι σε θέση να μιλήσει πειστικά για την κρίση που βιώνει ο δυτικός τουλάχιστον κόσμος.