Τα Χριστούγεννα του Σκρουτζ και τα Χριστούγεννα του τεμπέλη

Από τον Κάρολο Ντίκενς, στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Από τα «Χριστούγεννα του Σκρουτζ» στα «Χριστούγεννα του τεμπέλη». Δεν είναι μόνο η αναγνωστική εθιμοτυπία των εφαρμοσμένων Χριστουγέννων, που ταλαντεύεται ανάμεσα στα δύο ιστορικά λογοτεχνήματα, αλλά ίσως και η οικονομική τεχνοτροπία που αυτά εγκλείουν και διευρύνει την ανθεκτικότητά τους. Οι αναγνωστικές γενιές αμφιταλαντεύονται ανάμεσα στα μυθοποιήματα, στις γλώσσες, στα νοήματα και στο ελάχιστο ψυχικό περίσσευμα που διατίθεται πλέον. Ιδίως η ματαιωμένη γενιά «Y» και η εκδιωγμένη και αποσυνάγωγος γενιά «Ζ», ταξινομούνται σε μια μακρινή γλωσσικά περιοχή της λογοτεχνίας, αν και βρίσκονται μέσα στον πυρήνα των αφηγηματικών ισχυρισμών της. Τουλάχιστον στα δύο εξαίσια βοηθήματα, του Ντίκενς και του Παπαδιαμάντη, τα οποία έχουν επικρατήσει για να διανθίζουν τον απαγορευμένο πολιτιστικό καρπό: τη μνήμη.

Βασανίζονται οι άνθρωποι ανάμεσα σε δύο φαινομενικά ακατανόητες επιλογές. Το κατάκλειστο οικονομικό περίσσευμα του Σκρουτζ και το ανοιχτό έλλειμμα του μαστρο-Παυλάκη. Ανάμεσα στην αποταμίευση του Σκρουτζ που στέφεται με τη βραδινή σούπα και την αχαΐρευτη απενταρία του Παυλάκη που πάει να δεξιωθεί το πρωινό «ρώμι». Ομως στη πραγματικότητα, οι παλαιότεροι αναγνώστες (οι Baby Boomers και Gen X) διάλεξαν τον Παύλο. Οι επόμενοι, αρνούνται τον Σκρουτζ, ως αντιπαραγωγικό, με τους όρους του χρηματοπιστωτικού, υπερεπενδυτικού καπιταλισμού.

Ολοι τεμαχίζονται. Ιδίως οι μεταγενέστεροι. Επιβεβαιωμένοι, γρήγορα ερειπωμένοι και μελαγχολικοί οι της γενιάς «Υ», νομάδες και αποφασισμένοι να κερδίσουν μια θέση σε κάτι που δεν έχει αύριο, οι της «Ζ». Η πρώτη, εξαιρετικά μορφωμένη, γενιά, διαθέτει ήδη μια υπερχρεωμένη κοινωνική ταυτότητα, η δεύτερη (επίσης μορφωμένη, χωρίς όμως ψευδαισθήσεις) μια σκληρότατη και ρευστή εργασιακή ταυτότητα. Ακόμα και η κωδικοποίηση στα ακατάληπτα Υ, Ζ, ανάμεσα σε εκείνους που είδαν έφηβοι ή τριαντάρηδες την κρίση και τα παιδιά που δεν γνώρισαν κάτι άλλο έκτος κρίσης, είναι απόκοσμη, σαν να ανήκει σε ένα χρονολογικό ενδιάμεσο, σε ένα πολιτιστικό πουθενά.

Τα Χριστούγεννα, η Πρωτοχρονιά, ούτως ή άλλως αφυδατωμένα από την πίστη, από την αγάπη, δεσμεύονται επιμελώς στην εθιμοτυπία. Ανεξαρτήτως όμως Θεού και πίστης, η ίδια η ανάγνωση των σημαντικών κειμένων, η πρόσληψη των ηρώων και των πραγμάτων, είναι γιορτή. Τόσο ο ανεπένδυτος και ανυπόδητος καπιταλισμός του Εμπενίζερ Σκρουτζ, όσο και οι ικετευτικές μικροεξαπατήσεις του μαστρο- Παύλου, η ικανότητα του Ντίκενς να διαμορφώνει δραματικά την ατμόσφαιρα, ώστε να δεχτείς τους ήρωές του ως πρόσωπα μιας αποκρουστικής εγγύτητας, η ικανότητα του Παπαδιαμάντη να περνάει ευλύγιστα από τον περιγράφοντα, στον ήρωά του μέσα από μια ιδιοφυή γλωσσική συστροφή, συνθέτουν μια απόκρημνη και διαγενεακή αναγνωστική γιορτή.

Ο Κάρολος Ντίκενς, κατά περίπου 40 χρόνια προγενέστερος του Παπαδιαμάντη είναι αρκετά φωτογραφισμένος, αν και η φωτογραφία τον 19ο αιώνα ήταν πολύ περιορισμένη και ως προς την τεχνολογία και ως προς τις εφαρμογές. Ο μεταγενέστερος Παπαδιαμάντης, έχει ελάχιστες φωτογραφίες (νομίζω τρεις), με γνωστότερη αυτή του Νιρβάνα στη δεξαμενή. Και οι δύο άνθησαν σε έναν ανεικονικό κόσμο, που απαιτούσε την προσεκτική παρατήρηση. Είδαν καθαρά αυτό που σήμερα αναπολούμε και εξορκίζουμε.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ