Ο σκύλος του Κάφκα που έψαχνε την αλήθεια

Το αφήγημα «Εξερευνήσεις ενός σκύλου» του Φραντς Κάφκα, το οποίο έγραψε στο τέλος της ζωής του, είναι ένα από τα λιγότερο γνωστά έργα του, το οποίο προτείνει για ανάγνωση ο φιλόσοφος και συγγραφέας Ααρών Σούστερ παρουσιάζοντας τα επιχειρήματά του στην έκδοση του MIT Press «How to Research Like a Dog: Kafka’s New Science». Ο Κάφκα δεν έδωσε τίτλο στην ιστορία που έγραψε το φθινόπωρο του 1922 και την άφησε αδημοσίευτη και ημιτελή. Ηταν ο φίλος και βιογράφος του, Μαξ Μπροντ, ο οποίος της έδωσε τον τίτλο και τη δημοσίευσε το 1931 μετά τον θάνατο του Κάφκα. Η ιστορία ασχολείται με το ζήτημα της γνώσης και της εξουσίας, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την αντίληψη για τη «λογική» και την «πρόοδο» του ανθρώπινου κόσμου μέσω της έρευνας που κάνει ένας σκύλος.

Η αναζήτηση

Το έργο επικεντρώνεται στη φιλοσοφική αναζήτηση του τελευταίου, καθώς επιχειρεί να κατανοήσει τον κόσμο, ιδιαίτερα το μυστηριώδες ζήτημα της τροφής του και την προέλευσή της. Ο σκύλος διενεργεί πειράματα και θεωρητικές ερωτήσεις, αλλά αντιμετωπίζει την απόλυτη σιωπή των άλλων σκύλων, οι οποίοι φαίνεται να μην έχουν τις ίδιες ανησυχίες. Η συνεχής απογοήτευσή του ενισχύεται όταν, στο αποκορύφωμα της αναζήτησης, αποφασίζει να υποβληθεί σε νηστεία για να ανακαλύψει την αλήθεια, κάτι που σχεδόν τον οδηγεί στον θάνατο.

Η κωμικότητα της ιστορίας συνίσταται στην παραδοξότητα της αναζήτησης του σκύλου. Η φιλοσοφική του αναζήτηση δεν καταλήγει σε κάποια «λύση», και η ιστορία παραμένει ανοιχτή, καθώς το ερώτημα παραμένει αναπάντητο. Κατά τον Κάφκα, ο σκύλος δεν είναι «ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου», όπως υποστήριζε ο Γκιστάβ Φλομπέρ, αλλά ο «φίλος της αλήθειας». Δεν προσπαθεί να σώσει τον «κύριό» του, αλλά αναζητά με πάθος την ελευθερία και την αποκάλυψη των κρυφών δυνάμεων που καθοδηγούν τον κόσμο του. Οπως υποστηρίζει ο Σούστερ, «η ιστορία αποτελεί μια αλληγορία για τη σύγχρονη κοινωνία, την εκπαιδευτική και επιστημονική έρευνα, καθώς και για την ίδια τη φύση της εξουσίας και της γνώσης που συγκροτούν το ανθρώπινο σύστημα».

Απέλπιδες έρευνες

Σύμφωνα με τη βιογραφία του Κάφκα που υπογράφει ο Νίκολας Μάρεϊ (εκδόσεις Ινδικτος, 2005, μτφ. Ξ. Κομνηνός, Αλ. Κυπριώτης) οι «Εξερευνήσεις ενός σκύλου» γράφτηκαν το φθινόπωρο του 1922, όταν ήταν άρρωστος και βρισκόταν στην Πράγα. Σε ένα χωρίο του διηγήματος ένα άλλο ζώο αφηγείται την κατάστασή του: «αποτραβηγμένος, μοναχικός, ασχολούμενος μόνο με τις μικρές, απέλπιδες, αλλά απαραίτητες για μένα έρευνες […] ακριβώς εμείς ζούμε μακριά ο ένας από τον άλλον χωρισμένοι, με ιδιόρρυθμα, ακόμη και για τον πλησίον μας σκύλο συχνά ακατανόητα επαγγέλματα. Η αυτοανάλυση του ζώου μοιάζει πολύ με του Κάφκα: «Ολο και περισσότερο τον τελευταίο καιρό αναλογίζομαι τη ζωή μου, αναζητώ το αποφασιστικό σφάλμα που προκάλεσε τα πάντα, το οποίο ίσως έχω διαπράξει και δεν μπορώ να το βρω. Και πρέπει ωστόσο να το έχω διαπράξει, διότι αν δεν το είχα διαπράξει και παρ’ όλα αυτά μέσω της έντιμης εργασίας μιας μακράς ζωής δεν έχω καταφέρει αυτό που ήθελα, τότε θα είχε αποδειχθεί ότι αυτό που ήθελα ήταν αδύνατο και θα έπετο πλήρης απελπισία από αυτό».