Από την αρχαία Μεσόγειο έως την κρίση της Γάζας

Λύντια Τρίχα

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος
Ο εμπνευστής του συνταγματικού κράτους

Πατάκη, 2024, σ. 784

Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος υπήρξε μία από τις πιο παρεξηγημένες προσωπικότητες της Ελληνικής Επανάστασης. Ακόμη και σήμερα ή ίσως περισσότερο σήμερα, μετά την εποχή των Μνημονίων, θεωρείται ένας «μνημονιακός» της εποχής του. Η πολύ καλή ιστορικός και νομικός, συγγραφέας αυτού εδώ του εξαιρετικά επίμοχθου και γεμάτου από νέα στοιχεία πονήματος, δείχνει τον πραγματικό Μαυροκορδάτο. Αυτόν που λάτρευε την εξουσία, αλλά συνάμα λάτρευε την ελευθερία και την πατρίδα του. Η συγγραφέας δεν αγιογραφεί τον Μαυροκορδάτο. Αντιθέτως τον τοποθετεί σε ένα σύγχρονο και πραγματικό κάδρο πάνω στο οποίο απεικονίζονται γεγονότα από την προσωπική του ζωή και ιστορία αλλά και εικόνες από τα θετικά και αρνητικά.

Enzo Traverso

H Γάζα μπροστά
στην Ιστορία

Μτφ. Νίκος Κούρκουλος
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2024, σ. 128

Ο πολύ γνωστός στην Ελλάδα καθηγητής Ιστορίας ξεκινά από τη θέση πως αυτό που διακυβεύεται στη Γάζα, στη Δυτική Οχθη – Παλαιστίνη και στο ίδιο το Ισραήλ δεν είναι η ύπαρξη του ισραηλινού κράτους, αλλά η σωτηρία ενός λαού, του παλαιστινιακού. Ο πόλεμος στη Γάζα αποτελεί καμπή τόσο όσον αφορά τις συνέπειές του, όσο και ένα αποτρόπαιο γεγονός που πλέον αλλάζει στα μάτια του κόσμου την εικόνα για το τι διακυβεύεται σ’ αυτό το πολύπαθο κομμάτι γης. Οι μάσκες πλέον πέφτουν και όλη η αγριότητα αποκαλύπτεται. Κατά τον συγγραφέα, ο πόλεμος στη Γάζα δεν ξεκίνησε με την τρομοκρατική ενέργεια της Χαμάς, την οποία θεωρεί έγκλημα και καταδικάζει απερίφραστα. Σαν σύγχρονος Εντουαρντ Σαΐντ με λογική αλλά και πάθος στρέφεται τόσο κατά του αντισημιτισμού όσο και κατά του οριενταλισμού και περιγράφει έναν πόλεμο όπου δυο λαοί διεκδικούν την ίδια γη.

Irad Malkin

Ενας μικρός
ελληνικός κόσμος
Τα δίκτυα στην αρχαία Μεσόγειο

Μτφ. Ελσα Βιδάλη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024, σ. 496

Τα δίκτυα φαίνεται πως δεν είναι «εφεύρεση» της νεωτερικότητας. Υπήρχαν και στον αρχαίο κόσμο. Τα δίκτυα στην αρχαία Μεσόγειο αποτελούν το αντικείμενο αυτής εδώ της εξαιρετικής εργασίας του ομότιμου καθηγητή Ελληνικής Ιστορίας στο Τελ Αβίβ. Η μετανάστευση των αρχαίων Ελλήνων και ο διασκορπισμός τους σε νέες κοινότητες στις παράκτιες περιοχές δημιούργησαν αποκεντρωμένα δίκτυα γύρω από ένα εικονικό κέντρο, τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα – αυτό που οι αρχαίοι Ρωμαίοι στη συνέχεια ονόμασαν mare nostrum. Ο συγγραφέας, χωρίς να κουράζει καθόλου τον αναγνώστη, παρακολουθεί με επιστημονικό μάτι αυτή τη δικτύωση από τη Ρόδο στη Ναύκρατη της Αιγύπτου, από την Αθήνα στη Σικελία, από τους Ιωνες στους Φωκαείς.

Katja Hoyer

Πέρα από το τείχος

Μτφ. Νίκος Ρούσσος
Παπαδόπουλος, 2024, σ. 448

Η ιστορία της πάλαι ποτέ Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας ή αλλιώς Ανατολικής Γερμανίας, από τη στιγμή που το ανατολικό τμήμα της Γερμανίας πέρασε στο σοβιετικό μπλοκ εξουσίας. Πώς αυτή η νέα χώρα κατόρθωσε το 1945-1949 να ανεγερθεί από τα ερείπια και πώς τα επόμενα χρόνια διαμορφώθηκε εκεί ένα από τα πιο αστυνομοκρατούμενα κράτη του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Μια διαδικασία αυταρχισμού και διώξεων κατά των αντιφρονούντων που κορυφώθηκε με την ανέγερση του Τείχους το 1961. Ακολούθησε τη δεκαετία του 1970 μια περίοδος σχετικής ευημερίας, αλλά από το 1980 και ύστερα ήταν εμφανής η παρακμή του καθεστώτος μέχρι την πτώση του το 1989.

Warren Treadgold

Βυζάντιο.
Μια συνοπτική ιστορία

Μτφ. Πέτρος Γεωργίου
Πεδίο, 2024, σ. 448

Ο καθηγητής Βυζαντινών Σπουδών και συγγραφέας αυτού του βιβλίου παραδίδει μια διαφορετική ιστορία του Βυζαντίου. Αν και δεν υποτιμά τα γεγονότα που συνέβησαν εκεί από το 285 μ.Χ. έως το 1461, εστιάζει στα στοιχεία που έφερε ο ίδιος στην επιφάνεια και αφορούν το κοινωνικό φύλο, την εικονοκλασία, την περιβαλλοντική ιστορία, τη στάση απέναντι στη σεξουαλικότητα, τις κοινωνικές και εθνοτικές αντιπαλότητες, την αρχική μεγέθυνση και στη συνέχεια τη συρρίκνωση των πόλεων και της υπαίθρου κ.λπ. Στο βιβλίο παρακολουθείται η πορεία των επιτυχιών και των αποτυχιών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και αναδεικνύεται η διάσταση του πολιτισμού στην ισχύ της και το γιατί χάθηκε η ευκαιρία μιας Αναγέννησης, η οποία ενδεχομένως να την είχε σώσει.

Σπύρος Κυπριανού

Στη μάχη της Ιστορίας όπως την έζησα
Α’ 1932-1959

Πατάκη, 2024, σ. 900
Επιμέλεια – έρευνα – τεκμηρίωση Γιώργος Κ. Τσάκαλος

Αυτός ο πρώτος τόμος της αυτοβιογραφίας του πρώην προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας καλύπτει την περίοδο 1932-1959, από τη γέννησή του μέχρι τη Συμφωνία Ζυρίχης – Λονδίνου. Ο πρόεδρος Κυπριανού χωρίς εξωραϊσμούς και όσο το δυνατόν με λιγότερους υποκειμενισμούς περιγράφει όσες διπλωματικές ενέργειες προηγήθηκαν της Ζυρίχης, τις σχέσεις του με τον Μακάριο και τους βρετανούς πολιτικούς, μέχρι την Ανεξαρτησία της Νήσου. Αυτός ο τόμος θα αποτελέσει σημαντικό όπλο στην ιστορική έρευνα για την πορεία της Νήσου προς την Ανεξαρτησία.

Τάσος Σακελλαρόπουλος

Ειρήνη, πόλεμος, πολιτική, συνωμοσίες
Οι έλληνες αξιωματικοί 1935-1945

Πατάκη, 2024, σ. 448

Αντικείμενο αυτής της μελέτης, τεκμηριωμένης σε πληθώρα ιστορικών πηγών αλλά και σε προσωπικές συνεντεύξεις του διδάκτορα Ιστορίας και συγγραφέα, είναι οι ποικίλες παρεμβάσεις του Ελληνικού Στρατού στην πολιτική ζωή της χώρας κατά τη δεκαετία 1935-1945. Μια δεκαετία στην οποία πλέον είχαν εγκαταλειφθεί οι προσδοκίες του αλυτρωτικού πατριωτισμού, πράγμα που οδήγησε στην πολιτική αυτονόμηση, ιδίως των νεαρών αξιωματικών. Εδώ εμπίπτουν γεγονότα όπως το φιλοβενιζελικό Κίνημα του 1935, η δικτατορία της 4ης Αυγούστου, ο ελληνοϊταλικός πόλεμος και η γερμανική επίθεση. Μετά μεταφερόμαστε στη δράση του Ελληνικού Στρατού στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και στα αριστερά κινήματα εντός του στρατεύματος το 1943 μέχρι την Απελευθέρωση και τα Δεκεμβριανά.

Γεωργία Μπακάλη

Η γένεση της Νέας Δράμας

Προσφυγική εγκατάσταση και τοπική ανασυγκρότηση

Επίκεντρο, 2024, σ. 224

Η συγγραφέας και διδάκτωρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας γράφει για μια ειδική περίπτωση της προσφυγικής εγκατάστασης και ανάπτυξης της κοινότητας των προσφύγων στη Δράμα, έναν τόπο πολλαπλών αφίξεων που έγινε χωνευτήρι εποίκων. Η προσφυγιά του μουσουλμανικού πληθυσμού και ο εξελληνισμός του υπόλοιπου πληθυσμού της περιοχής στηρίχθηκαν σε πολιτικές στεγαστικής αποκατάστασης των προσφύγων, σε επισιτιστικές δράσεις, στην αναδιανομή των γαιών, στη συνεταιριστική οργάνωση των προσφύγων, στα έργα υποδομής στην περιοχή και στις αναπτυξιακές πολιτικές για την περιοχή. Η Δράμα ως μελέτη περίπτωσης διευκολύνει την ανάγνωση όλων των αλλαγών που συνέβησαν με την εγκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Geofrey Roberts

Η βιβλιοθήκη
του Στάλιν
Ενας δικτάτορας
και τα βιβλία του

Μτφ. Βαγγέλης Τσίρμπας
Gutenberg, 2024, σ. 384

Διαβάζουν οι τύραννοι; Δεν υπάρχει γενική απάντηση στο ερώτημα. Ο Στάλιν τουλάχιστον, σύμφωνα με τη μελέτη του συγγραφέα, κορυφαίου μελετητή της σοβιετικής ιστορίας και ομότιμου καθηγητή Ιστορίας, είχε μεγάλη βιβλιοθήκη και διάβαζε πολύ πριν αλλά και μετά την άνοδό του στην εξουσία. Πίστευε πως το διάβασμα αλλάζει τον κόσμο και την ανθρώπινη φύση. Αυτή η μελέτη μάς μιλά για το τι διάβαζε ένας ηγέτης που έστειλε στην εξορία και στον θάνατο τόσους συγγραφείς. Αποκαλύπτεται σε τελική ανάλυση το πώς ο Στάλιν παρέμεινε περισσότερο μπολσεβίκος και λιγότερο διανοούμενος.

Σωτήρης Ριζάς

Το χρονικό
της κυπριακής
τραγωδίας

Ψυχογιός, 2024, σ. 155

Το βιβλίο αυτό του πολυγραφότατου πολύ καλού καθηγητή Ιστορίας τοποθετεί έναν ακόμη σημαντικό λίθο στην ιστοριογραφία για τα γεγονότα που προηγήθηκαν της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, για όσα συνέβησαν κατά τη διάρκειά της, αλλά και για την πανουργία της Ιστορίας που το έφερε έτσι ώστε μια εθνική καταστροφή να συνοδευτεί από μια ευτυχή εθνική κατάληξη: την πτώση της δικτατορίας. Στο βιβλίο καταγράφονται και οι πρώτες εξελίξεις της μετάβασης στη δημοκρατία μέχρι και τις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974. Κάθε νέο βιβλίο του ιστορικού προσθέτει στοιχεία και αναλύσεις στην ελληνική ιστοριογραφία.

Δημήτρης Σερεμέτης

Βασανιστήρια στην ΕΣΑ.
Ένα σενάριο
(χωρίς πλατεΐτσα στην Κοκκινιά)

Πόλις, 2024, σ. 242

Η χούντα φυσικά και τελείωσε το 1974, οι απόπειρες όμως να φανεί είτε πως αυτή συνεχίζεται είτε πως δεν ήταν και τίποτα τόσο το κακό, συνεχίζονται. Βιβλία σαν αυτό εδώ μας θυμίζουν ποια ήταν η χούντα, ποιοι ήταν οι βασανιστές της και τι ανήκουστα πράγματα έκαναν αυτοί σ’ όσους και όσες αγωνίστηκαν εναντίον της. Ο συγγραφέας που «φιλοξενήθηκε» στα κρατητήρια της ΕΣΑ, ανακαλεί σκηνές αυτής της «φιλοξενίας», της δικής του και των συναγωνιστών του, και με γραφή καθηλωτική αναγκάζει τη μνήμη μας να μην κοιμάται, αλλά ν’ αγρυπνά για κάθε ενδεχόμενη επιστροφή τέτοιων ή παρόμοιων καταστάσεων. Πιάνοντας στα χέρια σου αυτό το βιβλίο, το αφήνεις μόνο όταν το τελειώσεις.

Richard A. Billows

Πριν και μετά
τον Αλέξανδρο

Μτφ. Κατερίνα Σέρβη
Πατάκη, 2024, σ. 544

Οπως δηλώνει καθαρά και ο τίτλος αυτού του βιβλίου, εδώ ο καθηγητής Ιστορίας στο Κολούμπια και συγγραφέας εστιάζει σ’ όσα «προετοίμασαν» την άνοδο του Αλέξανδρου στην εξουσία πριν και κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Φιλίππου, τα γεγονότα και τις μάχες που σφράγισαν τη βασιλεία του ίδιου του Αλέξανδρου και τους ανταγωνισμούς και τους πολέμους των Διαδόχων. Αντίθετα απ’ όσα η κυρίαρχη άποψη υποστηρίζει, ο συγγραφέας θεωρεί πως οι Διάδοχοι όχι μόνο ανίκανοι δεν ήταν, αλλά αντιθέτως ήταν τόσο ικανοί που κανένας δεν μπορούσε να κυριαρχήσει καθαρά επί του άλλου. Αυτή η αδυναμία επιβολής ενός κυρίαρχου Διαδόχου οδήγησε και στη διάσπαση του Μεγάλου Βασιλείου.

Patrick Boucheron

Τα ραντεβού της ιστορίας
Δέκα τρόποι δημιουργίας γεγονότων

Μτφ. Γιώργος Καράμπελας
Πόλις, 2024, σ. 626

Ενα βιβλίο που έκανε την αντίθετη διαδρομή από τη συνήθη. Δεν γέννησε αυτό την κινηματογραφική του εκδοχή, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Μια ομώνυμη τηλεοπτική σειρά οδήγησε τον γάλλο καθηγητή Μεσαιωνικής Ιστορίας στο να καταπιαστεί με την αναπαράσταση, με συναρπαστικό τρόπο, 30 ιστορικών γεγονότων. Δεν υπάρχει χρονολογική σειρά στην παράθεση αυτών των γεγονότων. Η παράθεσή τους φαντάζει τυχαία, στηρίζεται όμως σε δέκα τρόπους με τους οποίους γεννιούνται οι μεγάλες ιστορικές στιγμές. Δεν υπάρχει μια διαδοχή γεγονότων από ένα χρονικό σημείο μηδέν έως ένα σημείο άλφα, αλλά ένα απάνθισμα καταστάσεων που στον ένα ή τον άλλο βαθμό συνθέτουν τον καμβά της ανθρώπινης ιστορίας.

Βλάσης Αγτζίδης

Μεταξύ Σεβρών
και Λωζάννης
Πλευρές της Μικρασιατικής Καταστροφής,

Πατάκη, 2024, σ. 416

Μια σημαντική και τεκμηριωμένη μελέτη των εξελίξεων που έλαβαν χώρα ανάμεσα στη Συνθήκη των Σεβρών και αυτή της Λωζάννης. Τι συνέβη και από την ύψιστη διπλωματική επιτυχία της Συνθήκης των Σεβρών οδηγηθήκαμε στη Μικρασιατική Καταστροφή και στον ξεριζωμό των Ελλήνων των παράκτιων περιοχών στην Τουρκία και του Πόντου και από εκεί στη Συνθήκη της Λωζάννης, όπου έγινε μεγάλη διπλωματική προσπάθεια να σωθεί ό,τι μπορούσε να σωθεί. Το βιβλίο εστιάζει και στα πάθη των Ελλήνων του Πόντου και της Ρωσίας που πλέον είχε γίνει ΕΣΣΔ. Αποκαλύπτει τις «συμμαχίες» των Σοβιετικών με τους Νεότουρκους, οι οποίες διευκόλυναν τους δεύτερους στο έργο της εξόντωσης των μειονοτήτων. Στη συνέχεια παρακολουθεί την πορεία των προσφύγων από την Τουρκία στην Ελλάδα.

Σοφία Τατίδου

Οι αυτοκτονίες
των γυναικών
στην Ελλάδα με την έλευση του 20ού αιώνα
Ενα διαχρονικό
αίτημα χειραφέτησης

Εστία, 2024, σ. 240

Μπορούν οι αυτοκτονίες γυναικών να αποτελούν και αίτημα για τη χειραφέτηση τους; Είναι σωστός ο ισχυρισμός που θέλει οι αυτοκτονίες γυναικών, όπως αυτές απέκτησαν χαρακτήρα «επιδημίας» στο γύρισμα ανάμεσα στον 19ο και στον 20ό αιώνα, να αποτελούν ιδιότυπες διακηρύξεις που αφορούν τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των γυναικών; Βεβαίως και γίνεται αυτό, ισχυρίζεται η συγγραφέας, διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών και καθηγήτρια στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Τα παραδείγματα που αποδεικνύουν αυτή της τη θέση είναι αυτοκτονίες που έγιναν με αφορμή τη διεκδίκηση για ανώτατη εκπαίδευση, την αυτοτέλεια στον χώρο του αισθήματος, την αντίδραση κατά του καταπιεστικού οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος, την αντίδραση στην ατίμωση και για λόγους τιμής. Και τέλος, αυτοκτονίες καταπιεσμένων από τα «αφεντικά» τους υπηρετριών. Συγκινητική γραφή και πρωτότυπο θέμα.

Angela Merkel

Ελευθερία

Μτφ. Εμη Βαϊκούση
Μεταίχμιο, 2024, σ. 752

Η πρώην καγκελάριος της Ομοσπονδιακής Γερμανίας γράφει τα απομνημονεύματά της από την ιδιωτική και δημόσια ζωής της σε δύο κράτη ενός λαού, του γερμανικού. Περιγράφει η ίδια, με θαυμαστό τρόπο, το πώς μια γυναίκα από την περιφρονημένη Ανατολική Γερμανία κατόρθωσε να παραμείνει για δεκαπέντε χρόνια στην εξουσία της πιο πλούσιας και οικονομικά εύρωστης ευρωπαϊκής χώρας. Περιγράφει την καθημερινή ζωή της στην καγκελαρία, τα άγχη και τις πιέσεις που δεχόταν ως ηγέτιδα μιας τόσο μεγάλης δύναμης, τις προσωπικές της στιγμές αλλά και τις αξιολογήσεις πολιτικών προσωπικοτήτων με τις οποίες ερχόταν σε επαφή. Προσφέρει αρκετό υλικό στους αναλυτές των Διεθνών Σχέσεων και της Διεθνούς Πολιτικής.

Νίκος Κ. Αλιβιζάτος

Οι αρχιτέκτονες
του πολιτεύματος
Μαυροκορδάτος, Τρικούπης, Βενιζέλος, Καραμανλής
Από τις όχθες του Τάμεση
στην Πλατεία Συντάγματος

Μεταίχμιο, 2024, σ. 488

Μια ακόμη αξιόλογη μελέτη του ομότιμου καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου, νομικού και συγγραφέα, στην οποία ερευνάται η σημασία του ρόλου τεσσάρων μεγάλων πολιτικών όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Χαρίλαος Τρικούπης, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στη διαμόρφωση του ελληνικού Πολιτεύματος και των Συνταγμάτων αυτού. Εδώ όμως το βάρος πέφτει όχι στην ιστορία της διαμόρφωσης των θεσμών, αλλά στο πώς αυτοί οι αρχιτέκτονες του πολιτεύματος έβαλαν την προσωπική τους σφραγίδα σ’ αυτούς τους θεσμούς. Στην Εισαγωγή του ο συγγραφέας γράφει πως «από τα ερωτήματα που θέτει ο ιστορικός εξαρτώνται και οι απόψεις που θα υποστηρίξει». Και ο συνταγματολόγος-συγγραφέας θέτει τα σωστά ερωτήματα και απαντά σ’ αυτά με επιστημονική και διανοητική ευσυνειδησία.