Το «House of Cards» της Συρίας

Εξωτερικοί παράγοντες σίγουρα συνέβαλαν στο ότι το συριακό καθεστώς ήταν ευάλωτο σε μια νέα προέλαση των ανταρτών. Αλλά η κύρια αιτία της πτώσης του προέδρου Μπασάρ αλ-Ασαντ είναι ότι προήδρευσε με ένα κοινωνικό συμβόλαιο που βρισκόταν σε αποσύνθεση, επιτρέποντας στους εχθρούς του να δημιουργήσουν νέους συνασπισμούς οργανωμένους γύρω από την κάλυψη των καθημερινών αναγκών του λαού της Συρίας.

Περίπου 54 χρόνια αφότου ο Χαφέζ αλ-Ασαντ κατέλαβε την εξουσία στη Συρία, οι αντάρτες ανέτρεψαν τη δυναστεία που χαράμισε ο γιος του Μπασάρ. Η πτώση του Μπασάρ αλ-Ασαντ κατέστη δυνατή εν μέρει από το γεγονός ότι οι ιρανοί και ρώσοι προστάτες του αποσπάστηκαν από τα δικά τους υπαρξιακά προβλήματα. Αλλά ήταν οι αδυναμίες του ίδιου του Ασαντ που επιτάχυναν την κατάρρευση του καθεστώτος. Περιορισμένος από μια παρασιτική οικονομία και ένα εξασθενημένο πολιτικό σύστημα που δεν ανεχόταν καμία διαφωνία, ο Ασαντ δεν είχε τη δύναμη να αλλάξει πολλά πράγματα σε κανέναν τομέα.

Ο Μπασάρ δεν προοριζόταν ποτέ να ηγηθεί της Συρίας. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Μπασέλ, ήταν ο προφανής διάδοχος του πατέρα τους. Αλλά μετά τον πρόωρο θάνατο του Μπασέλ το 1994, κάλεσαν τον Μπασάρ να επιστρέψει εγκαταλείποντας την οφθαλμολογία με την οποία ασχολείτο στο Λονδίνο.

Οταν ο Χαφέζ πέθανε το 2000, κληροδότησε στον γιο του ένα ισχυρό και σταθερό κράτος. Οι μέρες της Συρίας ως κράτους-παρία είχαν τελειώσει. Αφού ο Χαφέζ υποσχέθηκε να στείλει στρατεύματα για τον εκτοπισμό του Ιράκ από το Κουβέιτ το 1991, έγινε εταίρος στην προσπάθεια επίτευξης ειρήνης, αναπτύσσοντας στενή σχέση με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον.

Αρχικά, ο Μπασάρ φαινόταν ότι ενστερνιζόταν τον ρόλο του μεταρρυθμιστή, απελευθερώνοντας πολιτικούς κρατούμενους και επιτρέποντας σε κύκλους διανοουμένων να ανθήσουν. Αλλά άλλαξε απότομα πορεία, καταπνίγοντας κάθε διαφωνία και επιτρέποντας στη διαφθορά να κυριαρχήσει. Σε αντιστάθμισμα κατηύθυνε αλλού την απογοήτευση των Σύρων δαιμονοποιώντας ξένους μπαμπούλες. Ανοιξε τη χώρα του σε ξένους τζιχαντιστές, διευκολύνοντας το ταξίδι τους στο Ιράκ για να πολεμήσουν τους Αμερικανούς. Και αποδείχθηκε πρόθυμος να μιμηθεί τις βίαιες τάσεις του πατέρα του. Οταν ο πρωθυπουργός του Λιβάνου Ραφίκ Χαρίρι αρνήθηκε να ακολουθήσει τη γραμμή αυτή, ο Μπασάρ απείλησε να «καταστρέψει τον Λίβανο» και συνωμότησε με τη Χεζμπολάχ για να τον δολοφονήσουν.

Ο Μπασάρ ήταν δεσμευμένος στο καθεστώς Μπάαθ που ο πατέρας του συγκρότησε από μειονότητες για να κυβερνήσει τους άραβες σουνίτες, οι οποίοι αποτελούν περίπου το 64% του συριακού πληθυσμού. Οποιαδήποτε μεταρρύθμιση θα έθετε σε κίνδυνο την υπεροχή της αίρεσης των αλεβιτών του Ασαντ, μιας σιιτικής παραφυάδας που αντιπροσωπεύει περίπου το 12% του πληθυσμού.

Μέχρι το 2006, ακόμη και οι πιο ένθερμοι δυτικοί υποστηρικτές της Συρίας είχαν έρθει σε ρήξη με τον Ασαντ. Ετσι, όταν ξέσπασαν εξεγέρσεις σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο το 2011, ήταν λογικό το ρεύμα αυτό να μεταδοθεί και στη Συρία. Αλλά ο Μπασάρ δεν κατανοούσε τα παράπονα των Σύρων είτε επέλεξε να τα αγνοήσει. Εβδομάδες πριν βγουν στους δρόμους, έλεγε στη «Wall Street Journal», «εμείς είμαστε έξω από αυτό».

Ωστόσο όταν η αγροτική βάση του καθεστώτος στράφηκε εναντίον του, ξέσπασαν διαμαρτυρίες. Για να αμβλύνει την εξέγερση, ο Ασαντ στηρίχτηκε στις αστικές ελίτ οι οποίες περιφρονούσαν τους «χωριάτες» και στην εργατική τάξη που ποτέ δεν ταυτίστηκε με τα παράπονα της υπαίθρου.

Αυτό δεν αρκούσε για να σώσει τον Μπασάρ και αναγκάστηκε να στραφεί στους Ρώσους για αεροπορική υποστήριξη και στις πολιτοφυλακές που υποστηρίζονταν από το Ιράν, ιδιαίτερα στη Χεζμπολάχ. Επειτα από πολλά χρόνια συγκρούσεων, ο Μπασάρ κατάφερε να ανακτήσει τον έλεγχο των περισσότερων εδαφών που περιελάμβαναν τη σπονδυλική στήλη της χώρας, από το Χαλέπι στα βόρεια έως τη Δαμασκό στον Νότο, όπου ζουν οι περισσότεροι Σύροι.

Οπως και στον πατέρα του, στον Μπασάρ δόθηκε μια δεύτερη ευκαιρία. Σε αντίθεση όμως με τον πατέρα του, τη σπατάλησε. Χωρίς να μπορεί να διασφαλίσει την προώθηση πολιτικών μεταρρυθμίσεων, δεχόταν πίεση από τους υποστηρικτές του που τώρα ζητούσαν και οικονομική αλλαγή επιδιώκοντας αναδιανομή των πόρων και ανοικοδόμηση.

Το καθεστώς του Ασαντ βασιζόταν σε μίζες από εύπορους ιδιοκτήτες επιχειρήσεων και σε εκβιασμούς ξένων. Οταν το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα αμέλησε να πληρώσει δωροδοκίες στα λιμάνια της Συρίας, το φορτίο ρυζιού του σάπισε στις αποθήκες. Ομοίως, ο θείος του Μπασάρ είπε κάποτε σε έναν αμερικανό διπλωμάτη ότι η Συρία θα αγόραζε αεροπλάνα Boeing εάν διοριζόταν ο ίδιος αντιπρόσωπος πωλήσεων.

Ομως ο εμφύλιος συρρίκνωσε τις βάσεις εσόδων και δεν υπήρχαν άλλοι ξένοι για εκβιασμό. Σήμερα, η Συρία κερδίζει σχεδόν διπλάσια χρήματα από τις παράνομες εξαγωγές της αμφεταμίνης captagon σε σχέση με το νόμιμο εμπόριο. Καθώς η οικονομία συρρικνώνεται και οι περικοπές στις επιδοτήσεις καθιστούν τα καθημερινά βασικά προϊόντα απρόσιτα για τον μέσο μισθό, περίπου το 70% των νοικοκυριών της Συρίας δηλώνουν ότι δεν μπορούν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες. Και οι φτωχοί δεν είναι οι μόνοι που υπέφεραν υπό τον Ασαντ. Τελικά ήταν η ύβρις και η άρνηση του Ασαντ να αγκαλιάσει την οικονομική και πολιτική μεταρρύθμιση που τελικά καταδίκασε την κυριαρχία του.

Ο Barak Barfi είναι πρώην ερευνητής στo New America και πρώην συνεργάτης στο Ινστιτούτο Brookings