Η «κληρονομιά» που στοίχειωσε το πολιτικό σύστημα για δεκαετίες

Στην ιστορία κάθε κοινωνίας υπάρχουν γεγονότα, που αν και οι ιστορικοί διαφωνούν για τον χαρακτήρα ή τα αίτιά τους, συμφωνούν για τη σημασία τους και την επίδρασή τους στις μελλοντικές εξελίξεις. Η μάχη της Αθήνας τον Δεκέμβριο του 1944 ανήκει σε αυτήν την κατηγορία.

Τα Δεκεμβριανά συνιστούν ένα παρελθόν που δεν λέει να παρέλθει, γιατί λίγες στιγμές της ελληνικής ιστορίας έχουν προσελκύσει τόσο πολύ την κοινή γνώμη. Ηδη, με τον τερματισμό τους γεννήθηκαν ερωτήματα που απαιτούσαν απαντήσεις: Πώς ξεκίνησαν τα βίαια γεγονότα; Ηταν προσχεδιασμένα ή ξέσπασαν αυθόρμητα; Ποιος ήταν ο κύριος υπεύθυνος; Μπορούσαν να αποφευχθούν; Τα ερωτήματα αυτά απασχόλησαν την κοινότητα των ιστορικών και τη δημόσια σφαίρα για δεκαετίες ολόκληρες.

Ακόμη κι ο ορισμός τους ως γεγονότος αποτέλεσε αντικείμενο σφοδρών αντιπαραθέσεων. Ηταν εμφύλιος πόλεμος ή επανάσταση ή μήπως αποτυχημένο πραξικόπημα; Και γιατί όχι αυτοκρατορική επέμβαση αποικιοκρατικού χαρακτήρα, αν κρίνουμε από τον ρόλο και τη στόχευση των Βρετανών;

Οπως και να ‘χει, είτε αντιμετωπίσουμε τα Δεκεμβριανά ως εμφύλιο πόλεμο είτε ως επανάσταση, αποτυχημένο πραξικόπημα ή αυτοκρατορική επέμβαση, όλοι συμφωνούμε πως η σκιά τους έπεσε βαριά στη μεταπολεμική Ελλάδα και η κληρονομιά τους στοίχειωσε το πολιτικό σύστημα για δεκαετίες. Πρωτίστως, εξαιτίας του τεράστιου αριθμού θυμάτων μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα και περιορισμένο χώρο, η μάχη της Αθήνας αποτέλεσε ένα τραυματικό γεγονός που κληροδότησε βαθιά σημάδια και πικρές μνήμες στη συλλογική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας.

Χωρίς αμφιβολία, ο εξαγνισμός των δωσίλογων αποτέλεσε την πρώτη άμεση συνέπεια της δεκεμβριανής σύγκρουσης. Η μέχρι εκείνη τη στιγμή κατακερματισμένη και με πολλές εσωτερικές αντιθέσεις αντιεαμική συμμαχία ανασυντέθηκε και συσπειρώθηκε. Στις νέες συνθήκες, οι χθεσινοί δωσίλογοι αναγορεύθηκαν σε εθνικόφρονες. Με όρους ηθικής, ήταν θλιβερό να βλέπει κανείς τα αποβράσματα της Κατοχής να αναβαπτίζονται σε αγωνιστές της ελευθερίας. Με όρους διεθνών σχέσεων, οι προτεραιότητες του Ψυχρού Πολέμου κυριάρχησαν πάνω στην αντιφασιστική συμμαχία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι εξελίξεις συνέβαλαν αποφασιστικά στην υπέρβαση προηγούμενων βαθιών διαιρέσεων (βενιζελικοί/αντιβενιζελικοί, μεταξικοί/αντιμεταξικοί, πατριώτες/δωσίλογοι) διαμορφώνοντας νέες εξίσου βαθιές ή και βαθύτερες διαιρετικές τομές (εθνικόφρονες/μη εθνικόφρονες), που αποτέλεσαν τον μοχλό για την κατοπινή αναδιάταξη του πολιτικού συστήματος.

Τα Δεκεμβριανά όχι μόνο επέτρεψαν την παλινόρθωση και την αναβάθμιση της μοναρχίας σε ηγέτιδα δύναμη των εθνικοφρόνων δυνάμεων της χώρας, αλλά επιπλέον νομιμοποίησαν κάθε είδους βία, αυθαιρεσία και καθεστώς διακρίσεων εναντίον της Αριστεράς, είτε αυτή είχε θεσμικό χαρακτήρα (ποινικές διώξεις και εκκαθάριση των δημόσιων υπηρεσιών εναντίον των αριστερών) είτε όχι (ανεξέλεγκτη βία παραστρατιωτικών ομάδων και συμμοριών).

Εντέλει, σε συνδυασμό με τη νέα κλιμάκωση της εμφύλιας σύγκρουσης το 1946-1949, το πολιτειακό και θεσμικό αποτύπωμα των Δεκεμβριανών στην πολιτική ζωή ήταν η παγίωση μιας καχεκτικής δημοκρατίας και ενός ιδεολογικο-πολιτικού απαρτχάιντ, όπου το κράτος των νικητών επέβαλε κάθε είδους επιτήρηση και νομικού χαρακτήρα διακρίσεις στους ηττημένους και σε όσους θεωρούσε δυνάμει «συνοδοιπόρους» τους και άρα απειλή για το καθεστώς.

Επιπλέον, συγκροτήθηκε από τις πολιτικές και πνευματικές ελίτ των νικητών ένα επίσημο κρατικό αφήγημα, που επιβλήθηκε και διαχύθηκε στους βασικούς δημόσιους θεσμούς. Μέχρι το 1974, και σε κάποιες πτυχές του το 1981, το αφήγημα αυτό επαναλαμβανόταν σε κάθε ευκαιρία και περίσταση και πότιζε κάθε πτυχή της δημόσιας σφαίρας, απονομιμοποιώντας ηθικά και «εθνικά» τη μνήμη των ηττημένων. Οι νικητές δεν ήθελαν τους ηττημένους μόνο αντίπαλους της νομιμότητας, αλλά και εχθρούς του έθνους.

Ο Νίκος Μαραντζίδης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας