Ενα όχι πολύ πειστικό επιχείρημα εναντίον {LF}της ευθανασίας

Η αρχή έγινε προ ετών με την Ολλανδία και την Ελβετία και σήμερα πλέον όλο και περισσότερες κοινωνίες συζητούν το ζήτημα της ευθανασίας. Τι πρέπει – και τι μπορούμε – να κάνουμε με αυτόν τον γρίφο; Μπορούμε να την καταδικάσουμε και να την απαγορεύσουμε, αλλά αυτή θα παραμείνει εκεί ούτως ή άλλως: ευθανασίες διενεργούνται – κάτω από το ραντάρ – σε όλες τις κοινωνίες που η διενέργεια ευθανασίας απαγορεύεται, της δικής μας συμπεριλαμβανομένης. Και το βέβαιο είναι πως η κατάσταση δεν θα μεταβληθεί στο μέλλον.

Βλέπετε, τα τεράστια επιτεύγματα της ιατρικής, της φαρμακολογίας και άλλων συναφών επιστημονικών κλάδων, καθώς και η αλματώδης εξέλιξη των σχετικών τεχνολογιών, έχουν οδηγήσει στις μέρες μας αφενός στην αύξηση του προσδόκιμου της ζωής όλων μας και αφετέρου στη δυνατότητά μας να παρατείνουμε τη ζωή υποστηρίζοντάς την μηχανικά πέραν των ορίων που η φύση έχει καθορίσει. Σήμερα ζούμε πολύ περισσότερο – γεγονός που μας εκθέτει σε νοσήματα φθοράς, όπως ο καρκίνος, στα οποία οι πρόγονοί μας δεν προλάβαιναν να εκτεθούν, αφού πέθαιναν πολύ νωρίτερα, ενώ παράλληλα η ζωή μας μπορεί να παραταθεί ακόμη και όταν το σώμα μας αδυνατεί να την υποστηρίξει.

Ολα αυτά ακούγονται σίγουρα θαυμάσια, ωστόσο, ενίοτε – και υπό συγκεκριμένες συνθήκες – μπορεί να είναι ανεπιθύμητα ή, ακόμη, εντελώς επαχθή, αφού η ζωή από ευκαιρία μπορεί να μετατρέπεται σε αφόρητο βάρος. Την αίσθηση αυτή βιώνουν οι συνάνθρωποί μας που ζητούν να τους διενεργηθεί ευθανασία και στο αίτημά τους οφείλουμε να απαντήσουμε με τρόπο πειστικό.

Η συνηθέστερη απάντηση είναι αρνητική: Οι κοινωνίες στις οποίες η ευθανασία απαγορεύεται είναι συντριπτικά περισσότερες από εκείνες στις οποίες αυτή επιτρέπεται. Γιατί συμβαίνει αυτό; Λόγω του φόβου πως το ιερό μας δισκοπότηρο, η απόλυτη αξία της ανθρώπινης ζωής, θα τραυματιστεί με τρόπο μη αναστρέψιμο. Στην ανθρώπινη ζωή ο δυτικός κόσμος αναγνωρίζει απροϋπόθετη αξία. Αυτό σημαίνει πως ασχέτως των συνθηκών υπό τις οποίες ο φορέας της τη βιώνει, η ζωή παραμένει πάντοτε άξια βίωσης. Θα μου πείτε: Ακόμη και εάν ο φορέας της πονά αφόρητα; Ακόμη και εάν πλέον δεν βρίσκει κανένα νόημα στη βίωσή της; Για ποιον λόγο να επιβάλλουμε σε αυτόν που δεν επιθυμεί – και έχει καλούς λόγους να μην το επιθυμεί – να συνεχίσει να ζει, μια ζωή γεμάτη οδύνη; Η απάντηση είναι απλή: Διότι την ίδια ακριβώς στιγμή που θα αποδεχθούμε το αίτημά του για ευθανασία, θα έχουμε ταυτόχρονα αποδεχθεί πως υπάρχουν κάποιες μορφές ζωής που είναι ανάξιες να βιώνονται. Και εάν αυτό συμβεί, ενδέχεται να οδηγηθούμε ακριβώς εκεί που οδηγηθήκαμε κατά το όχι μακρινό παρελθόν: Αναφέρομαι στο Ολοκαύτωμα, το οποίο θεμελιώθηκε ακριβώς επάνω σε αυτό το σκεπτικό – πως κάποιες μορφές ζωής δεν αξίζουν να βιώνονται.

Θα ισχυρισθώ πως το σκεπτικό αυτό δεν με πείθει πως η ευθανασία πρέπει να παραμείνει απαγορευμένη στις κοινωνίες που επί του παρόντος δεν επιτρέπεται. Το επιχείρημα αυτό αποτελεί καλό λόγο να βρισκόμαστε σε επαγρύπνηση, να θέτουμε αυστηρά κριτήρια για την αποδοχή των αιτημάτων για ευθανασία, να ενισχύουμε τα – ήδη ισχυρά – αναχώματα σε ενδεχόμενη κακόβουλη χρήση της, όμως σε καμία περίπτωση να την καταδικάζουμε ηθικά και να την απαγορεύουμε διά νομοθετημάτων – όχι για αυτούς τους λόγους, τουλάχιστον. Αν απαγορεύαμε οτιδήποτε ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί κακόβουλα, θα οφείλαμε να μην είχαμε ποτέ επιτρέψει τη χρήση της πυρίτιδας ή της λεπίδας – είναι βέβαιο πως και τα δύο έχουν στο διάβα της ιστορίας του είδους μας αποδειχθεί πολύ πιο καταστροφικά από όσο προβλέπεται να αποδειχθεί ποτέ η ηθικοποίηση και νομιμοποίηση της ευθανασίας. Ομως, ουδέποτε έχει καν περάσει από τη σκέψη μας η απαγόρευσή τους.

Η ζωή αποτελεί δικαίωμα του φορέα της – ως τέτοιο αναγνωρίζεται από όλες τις σχετικές διακηρύξεις, αλλά και από τον κοινό νου. Οταν απαγορεύουμε από κάποιον – ο οποίος αδυνατεί να θέσει τέλος ο ίδιος στη ζωή του – την προσφυγή στην ευθανασία, η ζωή μεταπίπτει από την κατηγορία του δικαιώματος σε αυτήν της υποχρέωσης – και αυτό, στη σκέψη μου, δεν έχει κανένα απολύτως νόημα.

Ο Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης είναι καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής του ΕΚΠΑ, διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ