ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΧΩΡΟΣ: ΤΑ ΚΡΑΣΠΕΔΑ

Τη δεκαετία του ’50 θυμάμαι ότι στους περισσότερους χωματόδρομους της  Αθήνας υπήρχαν από τότε τα πεζοδρόμια, που εξυπηρετούσαν την ασφαλή διάβαση των πεζών, για να αποφύγουν όχι τα ελάχιστα αυτοκίνητα, αλλά κυρίως τους λασπωμένους χωματόδρομους τον χειμώνα. Ηταν στρωμένα με πέτρινες πλάκες ή με μικρού μεγέθους τσιμεντένια πλακάκια με ανάγλυφα αντιολισθητικά σχέδια.

Στα πεζοδρόμια, παίζαμε τότε ένα παιχνίδι με τα καπάκια από τις μπίρες και τις πορτοκαλάδες, «Τα τσιγκάκια». Τα γεμίζαμε με λάσπη για να έχουν βάρος και σταθερότητα και με τον δείκτη ή τον μέσο  του χεριού μας τα σπρώχναμε με ακριβείς κινήσεις πάνω στο κράσπεδο των πεζοδρομίων, με στόχο να καλύψουμε μια συγκεκριμένη διαδρομή που είχαμε ορίσει και να μην ξεφύγουμε από το πλάτος τους, των περίπου 20 εκ. Οποιος ξέφευγε, έπεφτε ή τον ρίχναμε, ξεκινούσε από την αρχή. Εχω ακόμη την εικόνα με τα καπάκια να κινούνται στις επιφάνειες αυτών των περίτεχνων μαρμάρινων κρασπέδων, με τη χειροποίητη αντιολισθητική επεξεργασία. Επιφάνειες χτενισμένες επιμελώς με τη θραπίνα, εργαλείο των μαρμαράδων, πάνω σε τμήματα μαρμάρου Πεντέλης και Διονύσου, προσεκτικά τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο. Και το κυριότερο, αυτό που μας δυσκόλευε στο παιχνίδι, ήταν στις γωνίες των δρόμων, όπου το πεζοδρόμιο γινόταν καμπύλο, και τα μαρμάρινα κράσπεδα ήταν ειδικά προετοιμασμένα τμήματα (εικ.1), ως μικρά καμπύλα γλυπτά, με άψογη μεταξύ τους συναρμογή, αποτέλεσμα ενός τεράστιου μόχθου, δείγματα μιας καθιερωμένης υψηλού επιπέδου οικοδομικής, που κυριαρχούσε στα νεοκλασικά και στα κτίρια του Μεσοπολέμου.

Την περίοδο της πανδημίας, περπατώντας τακτικά όπως όλοι, είχαμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε πτυχές και στοιχεία της πόλης που προσπερνούσαμε, κινούμενοι συνήθως με αυτοκίνητο. Ετσι  ανακάλυψα και κατέγραψα φωτογραφικά στις περιοχές Φιλοθέης και Ψυχικού τη γοητεία και την τελειότητα των μαρμάρινων κρασπέδων από την εποχή του Μεσοπολέμου, που κατασκευάστηκαν όταν οι περιοχές αυτές ρυμοτομήθηκαν. Εντυπωσιάστηκα όταν διαπίστωσα ότι ακόμη διατηρούνται ανέπαφα σε μεγάλο βαθμό, και κάποιοι μάλιστα αντικαθιστούν τα κατεστραμμένα με νέα μαρμάρινα.

Εκτοτε κινούμενος στο κέντρο της Αθήνας παρατήρησα για πρώτη φορά ότι στους περισσότερους δρόμους εξακολουθούν να υφίστανται τα παλιά μαρμάρινα κράσπεδα, με τα καμπύλα τμήματα, τα περισσότερα όμως σε κακή κατάσταση, θρυμματισμένα ή βυθισμένα από το βάρος των αυτοκινήτων, εντελώς ασυντήρητα. Πολλά όμως με την επέλαση των κατεδαφίσεων και της πολυκατοικίας καταστράφηκαν ή λεηλατήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από νέα τσιμεντένια προκατασκευασμένα. Και εκεί αρχίζει η ιστορία των κακοτεχνιών και της προχειρότητας, στο πλαίσιο των μειοδοτικών εργολαβιών που σε κάποιες περιπτώσεις καταδυναστεύουν τον δημόσιο χώρο στην Ελλάδα.

Παραβλέπω τις διαστρώσεις των πεζοδρομίων γιατί τελικά μέσα στον χρόνο κυρίως τα κράσπεδα παραμένουν. Τα δάπεδα διαρκώς αντικαθίστανται κυρίως για τη διέλευση των δικτύων, ενώ συνήθως παραμορφώνονται από τα φυτεμένα δένΤρα, τα φρεάτια, τις κακοτεχνίες και σπάνια αποκαθίστανται. Στην Ελλάδα έχουμε τα πιο δύσβατα πεζοδρόμια, συχνά με ελάχιστο πλάτος και πολλαπλά εμπόδια, και σπάνια οι δήμοι ασχολούνται με την αποκατάστασή τους. Πρόσφατα διάβασα ότι ο δήμος της Αθήνας θα διαθέσει 15 εκατ. ευρώ για τη βελτίωση των πεζοδρομίων. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα απομακρύνουν τα παλιά μαρμάρινα κράσπεδα αλλά θα τα συντηρήσουν, σύμφωνα άλλωστε με τις προδιαγραφές του ΕΛΟΤ, όπου στο άρθρο 5.5 αναφέρει: «εγκατεστημένα κράσπεδα από φυσικούς λίθους που πρόκειται να επανατοποθετηθούν, θα αφαιρούνται χωρίς να υφίστανται φθορές, θα καθαρίζονται και θα φυλάσσονται». Και ελπίζω ότι θα διορθωθούν και τα μπετονένια κράσπεδα, ειδικά στις καμπύλες που βρίθουν προχειρότητας και δεν ακολουθούν τις προδιαγραφές, που τονίζουν ότι για την τοποθέτηση ευθύγραμμων τεμαχίων κρασπέδων σε καμπύλη, επιτρέπεται μόνο όταν το μήκος του θα είναι τέτοιο ώστε η προκύπτουσα τεθλασμένη να μην αποκλίνει της θεωρητικής καμπύλης περισσότερο από 3 εκ. (εικ. 2), κάτι που σπάνια τηρείται. Δυστυχώς νέα ευθύγραμμα μαρμάρινα κράσπεδα χρησιμοποιήθηκαν και στις νέες καμπύλες διαμορφώσεις στην Πανεπιστημίου, ενώ θα μπορούσαν να κατασκευάσουν νέα, χωρίς ιδιαίτερα μεγαλύτερο κόστος.

Το δράμα είναι συνήθως στα σημεία που προβλέπεται η διάβαση ατόμων με ειδικές ανάγκες, όπου παραβλέπονται συχνά οι Οδηγίες Σχεδιασμού για την Αυτόνομη Διακίνηση και Διαβίωση ΑμεΑ του ΥΠΕΧΩΔΕ, που αφορούν τη διαχείριση των κρασπέδων, την επιτρεπόμενη κλίση και την αποφυγή εμποδίων (εικ .3). Σε αντίθεση με το Λονδίνο όπου αντί να βυθίζουν τα άψογα καμπύλα κράσπεδα από γρανίτη, στις γωνίες, τα κρατούν ατόφια και υπερυψώνουν την άσφαλτο στην ίδια στάθμη.

Πέρα από την ανάγκη αποκατάστασης της εικόνας των πεζοδρομίων, ας διασώσουμε τα πολύτιμα αυτά κράσπεδα, δείγματα μιας υψηλής τεχνικής και ενός αστείρευτου μόχθου, μιας εποχής που έχει αφήσει ίχνη όπως το αρτφισιέλ στις όψεις εξαιρετικών κτιρίων.