10 χρόνια μετά

Μπορεί ακούγοντάς το όσο ζούσε, ή ως προοπτική, αφού θα είχε πεθάνει, ένα αφιέρωμα δηλαδή στον ίδιο και στο έργο του, να σήκωνε σχεδόν με αδιαφορία τους ώμους του, ή και να το απέτρεπε σε όποιον είχε συμβεί να του το προτείνει. Δεν θα έπαυε όμως να τον συγκινεί η ιδέα, ακόμη και αν θα απουσίαζε ο ίδιος, να συνέρχονταν, κυρίως φίλοι του, για να θυμηθούν περισσότερο τον ίδιο παρά τα γραπτά του, όπως είναι βέβαιο πως δεν θα είχε βοηθήσει στο παραμικρό, σε περίπτωση που ζούσε, στη συγκρότηση αυτού του αφιερώματος. Το πολύ πολύ να συνιστούσε σε όποιον θα είχε τη σχετική πρωτοβουλία, ποια θα μπορούσε να είναι ορισμένα ονόματα στα οποία θα απευθυνόταν χωρίς ωστόσο ο ίδιος να κάνει την ελάχιστη νύξη όσο φίλοι του και αν ήταν τα ονόματα αυτά. Τελικά ήταν ένα τόσο αφιλόδοξο άτομο ο Μένης Κουμανταρέας; Οπως λέμε για έναν άνθρωπο ότι «είναι πέραν του καλού και του κακού», το ίδιο και ο Κουμανταρέας ήταν πέραν της φιλοδοξίας, ή της έλλειψής της, και αν υπήρχε μια συνθήκη που μέσα της αναγνωριζόταν απολύτως ήταν αυτή της συγγραφής, χωρίς ωστόσο να επιτρέπει σε οποιονδήποτε να αντιληφθεί πόσο εμμονικός ή και παθιασμένος ήταν σε σχέση με τη συνθήκη αυτή. Εδειχνε στους άλλους πάντα σαν να επρόκειτο για μια υπόθεση που την ολοκλήρωνε σχεδόν με μια δημοσιοϋπαλληλική νοοτροπία και επομένως το άκρον άωτον της αξιοπρέπειας δεν μπορούσε να είναι παρά η χειραγώγηση του πάθους στα όρια μιας καθωσπρέπει καθημερινής έκφρασης ώστε ακόμα και η προκλητική διαχείρισή του να μην μπορεί να χαρακτηριστεί ως μεμπτή. Οσο μεγάλες ή αβυσσαλέες και αν συνειδητοποιούσε τις διαφορές του με τους άλλους, εξίσου μεγάλη παρέμενε η ανάγκη του για μια συμπεριφορά σύμφωνη με τη συμπεριφορά ανθρώπων που θα την ονόμαζε κανείς ως αψεγάδιαστη, με την πιο συμβατική μάλιστα έννοια του όρου. Οπως ακριβώς ο Γιάννης Τσαρούχης που, έχοντας περάσει μια ολόκληρη μέρα μπροστά σε ένα τελάρο, το ίδιο ακριβώς και ο Κουμανταρέας έπειτα από ατέλειωτες ώρες που παρέμενε σκυμμένος πάνω στη γραφομηχανή του, σου έδινε την εντύπωση πως ό,τι είχε προηγηθεί δεν ήταν παρά μια συνομιλία με ένα οικείο του πρόσωπο, ή ένα μακρύ τηλεφώνημα με τον εκδότη του, έναν άγνωστο σε όλους τους άλλους φίλο του, ή έναν συνάδελφό του. Ακόμη και στις πιο ουσιαστικές του επαφές, νύξεις μόνο γίνονταν – αν γίνονταν και αυτές – για τις δυσκολίες ενώ έγραφε μια νουβέλα ή ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα. Αν υπήρχε μια εξήγηση γι’ αυτή τη συμπεριφορά, δεν είναι άλλη πάρα η βαθιά συνείδηση και η πίκρα πως η καθημερινότητα παραμένει τόσο προσγειωμένη και αμείλικτη ώστε ακόμη και έναν φύσει επαναστατημένο άνθρωπο μπορεί να τον μεταβάλλει συχνά σε έναν απεχθή μικροαστό.

Χρήστος Χωμενίδης

συγγραφέας

Ο θησαυρός του χρόνου

Τον Οκτώβριο του 2014, δυο μήνες μόλις προτού φύγει από τη ζωή, κυκλοφόρησε το τελευταίο βιβλίο του Μένη Κουμανταρέα. «Ο Θησαυρός του Χρόνου». Πρόκειται για ένα διαμάντι της πεζογραφίας μας, στο οποίο δεν δόθηκε τότε η αρμόζουσα σημασία. Θες επειδή το ύφος, ζωής και γραφής, του Κουμανταρέα διόλου δεν ταίριαζε στην Ελλάδα της κρίσης, των μνημονίων και της «αγανάκτησης». Θες επειδή ο αποτρόπαιος θάνατός του σκίασε προσωρινά το έργο που μας άφησε. Στοιχηματίζω πάντως ότι οι αστυνομικοί του Τμήματος Ανθρωποκτονιών θα μελέτησαν ενδελεχώς τις σελίδες του για να εξιχνιάσουν τη δολοφονία του.

Οταν άρχισε να γράφει ο Κουμανταρέας τον «Θησαυρό του Χρόνου» κόντευε τα ογδόντα. Τον θυμάμαι πεντακάθαρα. Παρέμενε ψηλός, ευθυτενής, κομψός, ευγενής, με ένα ενίοτε πικρό χαμόγελο και μια κουβέντα συχνά αμφίσημη, που σε άφηνε να αναρωτιέσαι εάν σε επαινούσε ή σε έψεγε. Τον έβλεπα κάπου-κάπου σε λογοτεχνικές εκδηλώσεις, στις οποίες – το γράφει όσο πιο καθαρά μπορεί – έπληττε αφόρητα. Συχνότερα διασταυρωνόμασταν στη Φωκίωνος Νέγρη, «εγώ δεν είμαι, σαν κι εσένα Χωμενίδη, Κυψελιώτης, εγώ είμαι Βικτωριανός» μού διευκρίνιζε κάθε φορά. Είχε περάσει πράγματι την παιδική του ηλικία στην Πλατεία Βικτωρίας, Πλατεία Κυριακού τότε. Εννοούσε συνάμα πως ανήκε στη βικτωριανή εποχή – ό,τι και αν θα μπορούσε να σημαίνει κάτι τέτοιο για έναν γέννημα-θρέμμα Αθηναίο.

Στο κατώφλι λοιπόν της ένατης δεκαετίας του, ξεκινάει ο Μένης Κουμανταρέας την αυτοβιογραφία του. Ποιοι άλλοι συγγραφείς αποπειράθηκαν κάτι ανάλογο; Ο σχεδόν συνομήλικος, νεανικός του φίλος Βασίλης Βασιλικός με το έξοχο «Η Μνήμη Επιστρέφει με Λαστιχένια Πέδιλα». Ο Κώστας Ταχτσής με τις αποσπασματικές του σημειώσεις που δεν πρόφτασε να ολοκληρώσει και να συνθέσει σε ενιαίο κείμενο και οι οποίες εκδόθηκαν με τίτλο «Το Φοβερό Βήμα». Παλιότερα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, σπαρταριστά απομνημονεύματα, τοιχογραφία μιας ολόκληρης εποχής. Ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης είχε επίσης δημοσιεύσει το 1940, στο περιοδικό «Μπουκέτο», τις αναμνήσεις του, «Η Ζωή μου». «Ο Θησαυρός του Χρόνου» διαθέτει μοναδικές αρετές, συνιστά ένα είδος από μόνο του.

«Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι…» ομολογεί ο Καβάφης. Περιγράφοντας τον εαυτό του ο Κουμανταρέας γίνεται πιο συγκεκριμένος. Αυτοσαρκάζεται για τα αφτιά του που πετάνε, τα φρύδια του που αραίωσαν, το προγούλι του που κρέμασε κι άλλο – «σε λίγο θα μοιάζω με πουλερικό» –, τα μπράτσα του που νερούλιασαν. Παραδόξως εξακολουθεί να σφύζει από ζωή! Φροντίζει ακούραστα τη γυναίκα του, η οποία – χτυπημένη από καρκίνο – αργοπεθαίνει στην κάμαρή της προτού μεταφερθεί στο νοσοκομείο, από όπου θα σαλπάρει για το επέκεινα. Επιμένει, το πιο απροσδόκητο, στα νυχτοπερπατήματά του.

Ποτέ δεν θα ησχολούμην με την αυστηρά προσωπική ζωή του Κουμανταρέα εάν δεν την ξεδίπλωνε ο ίδιος στον «Θησαυρό του Χρόνου». Εάν δεν τη μοιραζόταν αφοπλιστικά με τους αναγνώστες του. Εξ απαλών ονύχων τον μεθούσαν οι σωματικές οσμές και εκκρίσεις των άλλων αγοριών. Ελάχιστα κοινά είχε εντούτοις με τους σημερινούς απελευθερωμένους γκέι, τους οποίους ίσως και να κατηγορούσε ότι πιότερο διατρανώνουν την ιδιαιτερότητά τους παρά την απολαμβάνουν. Η ερωτική θήρα για εκείνον, όπως και για κάθε σχεδόν ομοφυλόφιλο άνδρα της γενιάς του, είχε κάτι από κάθοδο στον Αδη. Εκδρομή αν μη τι άλλο στη σκοτεινή πλευρά της σελήνης. Αστός ως το μεδούλι, βόλταρε σε κακόφημες γειτονιές, σύχναζε σε μπαρ-πορνεία, όπου εκδίδονταν νεαρά αρσενικά, νοίκιαζε δωμάτια σε ξενοδοχεία ημιδιαμονής, «δι’ οικογενείας» τα αποκαλούσαν κάποτε. Οχι σπάνια έπεφτε σε κακά συναπαντήματα, τον λήστευαν, τον έδερναν, «γοητευτικοί μακρυχέρηδες» όπως τους αποκαλεί. Δεν το έπαιρνε κατάκαρδα, το θεωρούσε μες στο πρόγραμμα.

Το ενδιαφέρον της περίπτωσης κορυφώνεται όταν μπαίνει στο ζύγι η σχέση του με τη γυναίκα του. Η Λιλή – μας το επαναλαμβάνει εκατό φορές και τον πιστεύουμε απολύτως – είναι η μεγάλη αγάπη της ζωής του. Ο ανεκτίμητος άνθρωπός του. Τη λατρεύει, την περιποιείται παντί τρόπω, τη θαυμάζει και για την εσωτερική και για την εξωτερική της ομορφιά. Καμία απολύτως σχέση με τους συμβατικούς γάμους που έκαναν αρκετοί ομοφυλόφιλοι για να αποκατασταθούν κοινωνικά και να αποκτήσουν απογόνους. Ποτέ δεν διανοήθηκε να της κρύψει, μας δηλώνει, τη φύση του. Ούτε και τη μεταχειρίστηκε σαν υποκατάστατο μητέρας. Ούτε καν νιώθει ότι την απάτησε. Αλλο τα νταραβέρια με τους «παιδίσκους», άλλο ο γάμος τους.

Μυστήρια, ευλογημένη ωστόσο μάλλον, η μακρά συμβίωσή τους. Ισως εάν είχε γράψει απομνημονεύματα η Λιλή, θα μας βοηθούσε να την εξιχνιάσουμε.

«Ο Θησαυρός του Χρόνου» όσο κι αν επικεντρώνεται, δεν περιορίζεται στο ερωτικό σκέλος του βίου του Κουμανταρέα. Μας ξεναγεί στα γραφεία της εταιρείας «Ασφαλίσεις Φρέσκου Αέρα και Γλυκού Νερού», στην οποία είχε εργαστεί στα νιάτα του ως αλληλογράφος. Μας συστήνει την πανίδα της. Μας μιλάει για τις παρέες που έκανε στα είκοσι, στα τριάντα του και από τις οποίες – ας όψεται ο πανδαμάτωρ χρόνος – έχει εντελώς ξεκόψει. Εμφανίζει μπροστά μας τα φαντάσματα, τα στοιχειά του, με τα οποία καβγαδίζει, από τα οποία διδάσκεται. Μας παρουσιάζει με συγκλονιστική ειλικρίνεια, εντελώς αποδραματοποιημένα, τη μοναξιά της τρίτης ηλικίας. «Η νεότητα έχει το δικαίωμα να μιλάει για μελαγχολία. Στο γήρας κατοικεί μονάχα θλίψη, κάποτε και κατάθλιψη…».

Στον «Θησαυρό του Χρόνου», η γραφή του Κουμανταρέα έχει τελειοποιηθεί. Απαλλαγμένη από οτιδήποτε το περιττό, σε κάνει να υποκλίνεσαι μπροστά στην αμεσότητα, στην ειλικρίνειά της. Δηλαδή στη γενναιότητά της.

Τι υπήρξε ο Μένης Κουμανταρέας; Θα το πω ευθαρσώς. Μια μετενσάρκωση του Τόμας Μαν. Ο αδυσώπητος – φευ – αττικός ήλιος δεν του επέτρεψε να αναπτυχθεί κατά το γονιδίωμά του. Ο Μαν συνέθεσε συμφωνίες, ορατόρια, όπερες. Ο Κουμανταρέας μουσική δωματίου. Θαυμάσια είναι η μουσική δωματίου από τη γραφίδα ενός τόσο ταλαντούχου ανθρώπου.

g

Σωτήρης Δημητρίου

συγγραφέας

Τα πρωινά της ζωής

Ανακαλώντας τις, ευάριθμες θα ‘λεγα, φορές που συνάντησα τον Μένη Κουμανταρέα, βλέπω ολοκάθαρα πόσο πολύτιμος ήταν. Δυστυχώς πάντα έτσι συμβαίνει – δεν αφήνει η επειγόμενη και ακόρεστη νεότης να εκτιμήσουμε όπως τους πρέπει διαλεκτούς συνοδοιπόρους μας.

Καίτοι ευθυτενής, εξαιρετικά φροντισμένος και καλοβαλμένος, η παρουσία του ήταν πάντα στις παρυφές, σαν να μάζευε την αύρα του.

Ερχόταν τα πρωινά στα καφέ, ελαφροπατώντας, σαν αεράκι. Πάντα εγκάρδιος και χαμογελαστός σ’ αυτούς που θα συναντούσε, ευπροσήγορος, αβρός και περισσότερο ευγενής στο γκαρσόν. Ομως ποτέ απολύτως οικείος, και τώρα που το σκέφτομαι, κατ’ αυτόν τον τρόπο προφύλασσε κυρίως τους άλλους.

Ουδέποτε τους έφερνε σε δύσκολη θέση ούτε με το ύποπτο «έλα, ένα αστείο έκανα», η διακριτικότητά του ήταν αξιοθαύμαστη. Αντιθέτως αυτοκλήτως ερμήνευε διαλλακτικά και εξηγηματικά στην ομήγυρη κάποια αμηχανία σου, κάποιο λάθος σου.

Ωστόσο τον έχω δει σε δημόσιες παρουσιάσεις αυστηρό και αιχμηρό, όταν θεωρούσε πως έπρεπε κάποιον να βάλει στη θέση του – δεν κρυβόταν.

Δεν επεδίωκε ποτέ να εντυπωσιάσει. Εμενε παιγνιωδώς στον αφρό και εξ αυτού πλαγίως ψυχανεμιζόσουν τα άπατα της ζωής, της ζωής του.

Καμιά φορά που σαν σκανταλιάρικο παιδί μιλούσε για κάποια τρέχουσα κουτσομπολίστικη φήμη για κάποιον ομότεχνο, συνήθως δεν το ολοκλήρωνε, το έσβηνε με εκείνο το πολύχρωμο, καλότατο και τόσο υποψιασμένο για τα ανθρώπινα γέλιο του.

Απέφευγε τις λογοτεχνικές συζητήσεις, τον ευχαριστούσε να μιλά για τα συνήθη, τα απλά και τα πιπεράτα του βίου και κυρίως τα του συνομιλητή του – πιο πολύ ρωτούσε.

Φυσικότητα, αυτή η λέξη μού έρχεται για τη συντροφιά του.

Διασταυρωνόμασταν και συχνά στους πέριξ του Κέδρου δρόμους. Ηταν περιπατητής – όχι πεζοπόρος, να το διευκρινίσουμε. Χαιρόμουν σ’ αυτές τις συναντήσεις σαν να έβλεπα συμπατριώτη μου απ’ την Ηγουμενίτσα.

Αυτός ο δανδής του κέντρου της πρωτεύουσας έφερε πάνω του και την ταπεινότητα, την αμηχανία της μεθοριακής επαρχίας. Τις περισσότερες φορές τον έβλεπα επί πολύ στον Κέδρο, ήταν κάτι σαν δεύτερο σπίτι μας. Πάει, ετελεύτησαν πια στις τωρινές μέρες οι επισκέψεις των συγγραφέων στους εκδοτικούς οίκους και δεν φταίει μόνον η διευκόλυνση των ηλεκτρονικών μέσων.

Πάντα σχεδόν χάζευα το ντύσιμό του. Προσεγμένο κομμάτι κομμάτι, αρμονικό στο σύνολό του. Ομως, αν ανακαλούσες την εμφάνισή του, θυμόσουν μόνο τη ζεστή χρωματική παλέτα και τις φίνες ποιότητες. Ηταν, αν μπορεί να ειπωθεί, ένας ταπεινός κοκέτης.
Ισως η μόνη άρρητη μα τόσο αποτελεσματική διδαχή στους αντικριστές του ήταν η ενδυμασία του. Μαζί με το συνήθως σκαμπρόζικο ύφος του ήταν σαν να σου έλεγε «ψηλά τη σημαία».
Μειλίχιο και παρήγορο το πέρασμά του αυτά τα πρωινά που κάπως συνυπάρξαμε με παντοτινή συντροφιά του μια χαρίεσσα και σεμνή, θα την έλεγα, κοινωνικότητα.
Το ντύσιμό του θύμιζε μετέφηβο που τελεί εν συγκινήσει για τη μελλοντική του ζωή, προετοιμάζεται γι’ αυτήν, επιχειρεί να τη γοητεύσει υποδορίως.
Η ίδια υπόρρητη διάθεση που διαπνέει τις ιστορίες του. Κανένα συγγραφικό τουπέ, ούτε καν εμμεσότατη επίδειξη δεν υπάρχει σ’ αυτές, παρά μόνον αναγνωστική θαλπωρή και παραμυθία.
Προσωπικά ένα γνώρισμα της γραφής του που με θέλγει αφάνταστα είναι κάποια δροσερή αφέλεια.

Δεν άφησε ποτέ την πείρα της ζωής να κυφώσει το σώμα του και τη γραφή του.
Στο ντύσιμό του αυτή η πινελιά της αρτίστικης αφέλειας ήταν εδρασμένη στην κοιλιά του, στον ομφάλιο χώρο.
Κάθε φορά που τον έβλεπα έψαχνα να βρω τι καινούργια λουρίδα φορούσε. Κατά τα φαινόμενα, είχε πολλές λουρίδες.

Ηταν κάπως στενές, σε καφετί αποχρώσεις και είχαν στη μέση τους, στο κούμπωμά τους, μια χρωματιστή, λαμπερή αγκράφα. Αυτές οι ζώνες μεσουράνησαν κάποιο διάστημα και εθεωρούντο κάπως λαϊκές. Είχα φορέσει κι εγώ θυμάμαι προς το τέλος του Λυκείου. Λίγο κράτησαν, τις κατάπιε η λήθη της μόδας.

Ομως ο Μένης ποτέ δεν τις απαρνήθηκε. Εκείνη η ζώνη της παιδικότητας είναι ένα ακόμα πολύτιμο στοιχείο της γραφής του.

g

Αννα Πατάκη

εκδότρια

Βιογραφικό τεσσάρων προτάσεων

Νομίζω πως η «Βιοτεχνία υαλικών» είναι το πρώτο βιβλίο του Μένη Κουμανταρέα που διάβασα, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ’80, λίγο πριν – λίγο μετά την ενηλικίωσή μου, μια εποχή αναγνωστικής αμηχανίας. Αγάπησα πολύ αυτό το βιβλίο, χάρη στο οποίο ξαναβρήκα τη χαρά τού να ανυπομονείς να γυρίσεις σπίτι νωρίς. Κατά περιόδους το ανακαλώ αυθόρμητα, όπως ξαναζεί κανείς ξαφνικά αισθήματα, γεύσεις, και συγκροτεί νοήματα που συνδέονται με ανθρώπους και τόπους αγαπημένους από προηγούμενες φάσεις της ζωής του. Το καλοκαίρι του 2014 δουλεύαμε τον «Θησαυρό του χρόνου», που εκδόθηκε τον Οκτώβριο της ίδιας, τελευταίας, όπως αποδείχτηκε, χρονιάς και κουβαλούσε μέσα του τα πάντα, μηδέ του τέλους εξαιρουμένου. Ο Μένης ερχόταν συχνά και βλέπαμε και ξαναβλέπαμε τις διορθώσεις, το εξώφυλλο (έργο της Αντιγόνης Πασίδη ειδικά για το βιβλίο, με τη Λιλή σε πρώτο πλάνο καθιστή κι εκείνον όρθιο πίσω της κρατώντας ομπρέλα), το οπισθόφυλλο, το βιογραφικό του, τέλος, τέσσερις προτάσεις σ΄ ένα φύλλο χαρτί. Γεννήθηκε στην Πλατεία Αμερικής. Μεγάλωσε στη Βικτώρια. Ζει στην Κυψέλη. Είναι το εικοστό τρίτο βιβλίο του. Πήγα κάτι να πω, πως, κατά τη γνώμη μου, πρέπει πάντα να υπάρχει η χρονολογία γέννησης του δημιουργού. Με κοίταξε, κάπως επιτιμητικά, νομίζω, πήρε το χαρτί πίσω, έσβησε εντελώς την πρώτη φράση και αντικατέστησε την τελευταία από το εξής: Το βιβλίο αυτό άρχισε και τελείωσε παράλληλα με τον θάνατο της Λιλής Κουμανταρέα. Μετά έσβησε και το «παράλληλα». Η αλήθεια είναι ότι έτσι μου φάνηκε πιο συνεπές, αφού δεν θέλεις να πεις πότε γεννήθηκες, ας αφαιρέσεις τα της γέννησης γενικώς. Η δε τελευταία φράση – κλειδί για την ανάγνωση του βιβλίου. Του ζήτησα να κρατήσω το χαρτί. Γέλασε, η ένταση που φαινόταν να έχει δημιουργηθεί έγινε αέρας.

Το έχω έκτοτε σαν εικόνα.

Χλόη Κολύρη

ψυχίατρος

Η δεύτερη ηλικία του Μένη

Είναι γεγονός πως υπάρχει μια επιστροφή στο ενδιαφέρον και την ανάγνωση του έργου του Μένη Κουμανταρέα, και μάλιστα το νέο του αναγνωστικό κοινό αποτελείται από νέους και νεότερους στην ηλικία, ένα φαινόμενο που είναι από μόνο του ενδιαφέρον στην εποχή της έκλειψης του γραπτού κειμένου προς όφελος άλλων μέσων επικοινωνίας. Αραγε αυτό το νέο κοινό αγαπά στον Μένη την περίτεχνη ηθογραφική και ηθολογική του ικανότητα, το πλάγιο φως που ρίχνει στη μικροαστική οικογένεια της μεταπολεμικής Αθήνας και την απρόσμενη θεσιακότητά της στην αθηναϊκή γειτονιά, τους δρόμους και τις πλατείες της, και μάλιστα στις τόσο οικείες σε αυτόν πλατείες Βικτωρίας και Φωκίωνος Νέγρη.

Το νοσταλγικό μενεξεδένιο φως που βάφει τους χώρους όπου οι ήρωές του κινούνται πλαισιώνει την πολιτική του προσέγγιση της εποχής πριν και μετά τη Μεταπολίτευση. Η γενναία πολιτική στάση του Μένη – ακόμη και στο δικαστήριο τον έσυραν – τώρα γίνεται κεντρικός άξονας της μελέτης και ανάγνωσης του έργου του.

Και πώς ακριβώς αυτό το νεανικό κοινό που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην εποχή του μεταμοντέρνου και της αποδόμησης συγκινείται από ένα έργο του οποίου η εμφανής δομή και κειμενικότητα ανήκουν αδιαμφησβήτητα στην καθυστερημένη ελληνική νεωτερικότητα; Η μεγάλη λογοτεχνία έχει την ικανότητα να αποσπάται, να χειραφετείται από τον συγγραφέα και την εποχή του και να ακολουθεί τη δική της ανεξάρτητη πορεία και να ενσωματώνει νεότερες γενιές αναγνωστών. Σαν παράδειγμα, το κοινό του Μένη στην ιταλική φιλολογική σκηνή – από όπου μάλιστα επιθυμούσαν να τον προτείνουν για το βραβείο Νομπέλ, πράγμα που ο ίδιος δεν δέχθηκε ποτέ – ήταν ένα κοινό απόλυτα νεανικό, και μάλιστα ριζοσπαστικό. Εβρισκαν – όπως οι ίδιοι μου είπαν – πως ο υπονομευτικός πολιτικός σχεδιασμός του Μένη ταίριαζε με την αυτονομία του πολιτικού υποκειμένου πολύ περισσότερο από άλλες λογοτεχνικές εκφράσεις ταξικής έμπνευσης.

Ο Μένης παρουσίασε στο έργο του ένα υποκείμενο αυτόνομο – ακόμη και όταν μοιάζει ηττημένο – που η αγκύρωσή του βρίσκεται στην παραβατικότητα που κοχλάζει κάτω από την ήρεμη επιφάνεια των συμβιβασμένων μικροαστών ηρώων του. Η παραβατικότητα εδώ σπάνια έχει να κάνει με την παραβίαση του νόμου, όσο με την απαρασάλευτη πίστη στην επιθυμία του ατόμου. Πρόκειται για ήρωες που θα λέγαμε ότι φιλοσοφικά αποδέχονται την καντιανή κατηγορική προσταγή αλήθειας και ευθύνης, αλλά την εκφράζουν με παραβατικότητα και παρέκκλιση όπως ένας ελευθεριακός, λιμπερινός Σωκράτης. Τέτοιες εκλάμψεις της γλώσσας περνούσαν από το έργο του στη ζωή του και αντιστρόφως, ώσπου τελικά προς το τέλος ενώθηκαν στα δύο τελευταία έργα του, τον «Θησαυρό του χρόνου» (2014) και τη «Σειρήνα της ερήμου» (2015), που έβγαλαν οι εκδ. Πατάκη με την προσωπική φροντίδα της Αννας Πατάκη που τόσο αγαπούσε και εκτιμούσε ο Μένης προς το τέλος.

Ο Κουμανταρέας ποτέ δεν θέλησε να αντισταθεί στον σωματικό βιολογικό του εαυτό, καθώς όντας υλιστής ένιωθε να είναι απλό κομμάτι του κόσμου γύρω του, από την άλλη μεριά όμως ο ίδιος και οι ήρωές του ήσαν υποκείμενα που λειτουργούσαν αυτόνομα και όχι υποταγμένα σε μια προδιαμορφωμένη κανονικότητα. Η αρχέγονη φύση του αυτόνομου εαυτού – σαν μέρος του κόσμου – έγκειται στην αδιάκοπη κίνηση του γίγνεσθαι, που δεν σταματά μπροστά σε κανένα εμπόδιο προκειμένου να μην προδώσει την αληθινή, βαθιά του επιθυμία. Ο Μένης ήταν πάντα στραμμένος προς τους άλλους, είτε ως αντικείμενα της επιθυμίας του είτε ως αυτούς για τους οποίους μοχθούσε. Εζησε για τους Αλλους, μέσα και έξω από τα βιβλία του.

g

Λυδία Κονιόρδου

ηθοποιός

Συναντήσεις στα δρομολόγια του ηλεκτρικού

Οταν βρέθηκα στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων το 1988 για την πρώτη μου συνεργασία με τον Λευτέρη Βογιατζή, ένιωσα αμέσως ότι βρίσκομαι σε έναν τόπο που φιλοξενεί μια διαφορετική ανθρώπινη «φυλή». Το ίδιο είχα νιώσει πιο ασύνειδα όταν βρέθηκα στο υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν. Πρώτα το είδα στο πρόσωπο του ίδιου του Λευτέρη, αλλά και στους φίλους που τον περιέβαλλαν με ενδιαφέρον για τη δουλειά του και τις αναζητήσεις του. Ο αείμνηστος ποιητής Νίκος Παναγιωτόπουλος ήταν συχνά εκεί, επίσης τακτικός επισκέπτης σε πρόβες και παραστάσεις ήταν ο Μένης Κουμανταρέας. Και οι τρεις, πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους, ωστόσο εμφανώς ανήκαν στην ίδια «φυλή». Τώρα μπορώ να πω «φυλή των ποιητών». Τους παρατηρούσα όταν συναντιόντουσαν, όταν συνομιλούσαν. Ηταν σαν να ταξίδευαν σε ένα τρένο που κινούνταν σε ράγες ενός άλλου πεδίου, όπου η οπτική γωνία ήταν διαφορετική. Αλλα πράγματα είχαν μεγαλύτερη σημασία από τα προφανή. Πρέπει να το ήξεραν και οι ίδιοι, άλλωστε αυτή η συγγένεια δεν είναι ο πυρήνας μιας φιλίας; Η συγγένεια των ψυχών. Παρατηρούσα όπως πάντα τον Μένη Κουμανταρέα. Λιγομίλητος, με αυτήν τη σιγανή, απαλή φωνή. Δεν τον άκουσα ποτέ να υψώνει τον τόνο. Οι λέξεις του ειπωμένες με λεπτότητα και ευγένεια, οι εκφράσεις του απλές, χωρίς επιτήδευση. Μου έδιναν την παράξενη αίσθηση ότι αναδύονται από έναν υδάτινο, ρευστό κόσμο, εκεί όπου βυθιζόταν και το διακριτικό γέλιο του.

Οι κουβέντες του για την παράσταση, λιγοστές αλλά περιεκτικές, σε έβαζαν σε σκέψη. Κύριο χαρακτηριστικό του η ανεπιτήδευτη ευγένεια και η ευαίσθητη λεπτότητά του. Οταν μετά από χρόνια, το 2010, είχα την τύχη να παίξω την «Κυρία Κούλα» στη σκηνική μεταφορά του Ακη Δήμου και σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη στο Θέατρο Τέχνης ξανά, η χαρά μου ήταν μεγάλη! Είχα διαβάσει τη νουβέλα και είχα πολλές κοινές εμπειρίες τόσο με την ηρωίδα όσο και με τον συγγραφέα. Από την εφηβεία μου κατέβαινα καθημερινά στην Αθήνα με τον ηλεκτρικό. Κηφισιά – Ομόνοια και πίσω. Αγαπημένη μου συνήθεια, όπως φαντάζομαι και του Κουμανταρέα, να παρατηρώ διακριτικά τους συνεπιβάτες μου. Ειδικά τα τρία χρόνια της δραματικής σχολής κάθε μέρα αντέγραφα τη συμπεριφορά κάποιου που ξεχώριζα, τα βλέμματα που καμιά φορά συναντιόντουσαν στο τζάμι. Οταν μπορούσα, τους σκιτσάριζα κιόλας. Κάθε μέρα έφτιαχνα, με το μυαλό μου τουλάχιστον, δύο σενάρια για την πιθανή ζωή αυτού που τύχαινε να κάθεται απέναντί μου. Ενιωθα έτσι ότι τους γνωρίζω, ότι αποκτούσα σχέση μαζί τους, ότι γινόμουν μέρος της ζωής τους. Αυτό μου το «σπορ» δεν το ομολογούσα πουθενά, από φόβο μην παρεξηγηθώ.

Με πόση έκπληξη και σχεδόν ανακούφιση έμαθα ότι ο Κουμανταρέας έκανε κάτι αντίστοιχο, παρόμοιες παρατηρήσεις στην ίδια διαδρομή με τον ηλεκτρικό από την Κηφισιά. Σε κάποια διαδρομή μάλιστα εμπνεύστηκε την «Κυρία Κούλα», όπως ομολόγησε ο ίδιος. Την κυρία Κούλα, όπως και τον Μίμη τους είχα ήδη αναγνωρίσει, σε κάποια διαδρομή, τους είχα ξεχωρίσει ανάμεσα σε άλλους επιβάτες, τους είχα συναντήσει δυνητικά και μέσα μου. Ο Κουμανταρέας διέκρινε σε αυτά τα συνηθισμένα, καθημερινά πλάσματα την ανάγκη να ενωθούν οι ψυχές και τα σώματά τους. Οι ψυχές αναγνωρίζουν η μία την άλλη, τα σώματα θέλουν να βιώσουν αυτή τη σχέση γιατί δεν γνωρίζουν άλλον τρόπο. Να υπερβούν τις κοινωνικές συμβάσεις, να νιώσουν στιγμές ελευθερίας. Ομως οι συμβάσεις αποδεικνύονται πιο ισχυρές. Ετσι η κυρία Κούλα και ο Μίμης επιστρέφουν, όπως οι τσεχοφικοί ήρωες, στις συμβάσεις που τους επιβάλλει η κατά κόσμον κοινωνική συμβίωση. Ο Μένης Κουμανταρέας καταφέρνει μέσα μια απλή, συνηθισμένη στα όρια του μπανάλ ιστορία να καταγράψει στιγμές όπου οι ψυχές με λαχτάρα ικανοποιούν έστω για λίγο βαθύτερες μυστηριώδεις ψυχικές ανάγκες, σε αντίθεση με την κοινωνική πραγματικότητα που τους περιβάλλει. Ανασύρει στιγμές όπου συντελείται ουσιαστική επικοινωνία, πέρα από συμβάσεις. Παρότι τόσο εύθραυστη και φευγαλέα, σπάει για λίγο τα φράγματα ηλικίας τόπου και χρόνου. Ρισκάροντας οι ήρωες φωτίζουν σε εμάς, έστω για λίγο, αυτό που θα μπορούσαμε ίσως να αγγίξουμε, αυτό που θα μπορούσαμε να είμαστε.

«Χθες είδα τον Χατζιδάκι στο νοσοκομείο»

Δύο αποσπάσματα από την αλληλογραφία του Μένη Κουμανταρέα με τον Βαγγέλη Ραπτόπουλο, που θα εκδοθεί από τον «Πατάκη» με τον τίτλο «Εξομολόγηση και μαθητεία»

Δευτέρα, 8.12.80

Βαγγέλη,

[…]

Γαμήλια: Οι δύο οικογένειες συγκεντρωμένες στον Άι-Γιώργη Κυψέλης, περιμένοντας να τελειώσει ο προηγούμενος γάμος, κι εκείνος τελειωμό δεν είχε, εγώ νευρικός να βηματίζω μ’ ένα ματσάκι κυκλάμινα στο χέρι διώχνοντας τους καλεσμένους του άλλου γάμου. Άντε, τους έλεγα, υπάρχει κι άλλη νύφη, η εκκλησία δεν είναι δική σας. Είχα νευριάσει πραγματικά. Η Λιλή ωραία μέσα σ’ ένα γκρίζο φορεματάκι κι ένα περιδέραιο με μαργαριταράκια και αμέθυστους, χαρισμένο από τη μάνα μου, που της το φόρεσε πριν μπούμε στην εκκλησία. Μας φόρεσαν και των δύο κουλούρες. Η τελετή πολύ απλή και σύντομη, κι ο παπάς ένας γλυκύτατος με μπλε μάτια που, όποτε τον κοιτούσα κάπως εντονότερα, τα κατέβαζε. Κατέβαζα κι εγώ τα δικά μου. Αυτά τα μυστήρια στην εκκλησία, όπως είναι η βάπτιση που τελευταία ήμουν νονός, έχουν μια γλύκα κι ένα μυστήριο, αν παραμερίσουμε πράγματα και τύπους που ξέφτισαν, μ’ αρέσουν τα λόγια και μ’ αρέσει η ιεροτελεστία. Πιστεύω στην ιεροτελεστία, μήπως και το γράψιμο, κι αυτό δεν είναι; Μετά στο σπίτι της Λιλής φαγοπότι σε πολύ στενό κύκλο και με τα τρία γλυκύτατα ανίψια της Λιλής ενθουσιασμένα μ’ εμένα και όλο το χαρμόσυνο γεγονός που τους έδινε αφορμή να κάνουν τα πάντα χωρίς να φάν’ κατσάδα. Τέλειωσε κι αυτό, Βαγγέλη. Λιλή: πανευτυχής. Μένης: περιπεπλεγμένος κι ευελπιστών πως όλα θα πάνε τελικά καλά. Πότε θα επαναστατήσω; Μα, επιτέλους, οι επαναστάσεις σήμερα στη ζωή γίνονται μόνο στο χαρτί… έτσι τουλάχιστον έμαθα από μικρός και στον έρωτα βέβαια… το να δίνεις το σώμα σου σ’ ένα άλλο, τι άλλο από ιεροτελεστία, μυστήριο κι επανάσταση μαζί;

[…]

Μένης

Βράδυ Σαββάτου 24 Γενάρη 1981

Ευάγγελε,

Η Λιλή μαγειρεύει κι εγώ καθισμένος στη γραφομηχανή σού πατώ δυο γραμμές.

[…]

Τι άλλο υπάρχει; Α, ναι. Η ζωή. Αυτή είναι η ζωή, βόλτες με αυτοκίνητο νύχτα μέσα στην πόλη, αλλά και σκύψιμο στο γραφείο βγάζοντας τα μάτια σου ν’ αποτυπώσεις κάτι πάνω στο χαρτί. Αύριο θα πάμε μικρή οικογενειακή εκδρομή. Θα βαρεθώ γλυκά. Το βράδυ ίσως ακούσω το «Φυρ Ελίζ» ή το «Όνειρο αγάπης». Εσύ ακούς την «Παβάνα για μια πεθαμένη ινφάντη»; Χθες πήγα και είδα τον Χατζιδάκι στο νοσοκομείο. Είναι καλά τώρα, πέρασε από δεύτερο έμφραγμα και δεν το βάζει κάτω. Διάβαζε τον «Επιτάφιο θρήνο» και ήταν ενθουσιασμένος. «Δεν μου άρεσε πολύ ο Ιωάννου», μου είπε, «αλλά αυτό το βιβλίο έχει δυο διηγήματα καταπληκτικά, το “Τραπέζι της εκκλησίας” και ένα άλλο που έχει ένα όνομα γυναικείο, δεν θυμάμαι τώρα τον τίτλο». Είχε, μάλιστα, σημειώσει στο περιθώριο κρίσεις και είχε υπογραμμίσεις και θαυμαστικά. Για τον Βασιλικό: απαισιόδοξες και σκοτεινές κρίσεις, μολονότι παραδέχεται ότι στη συζήτηση μαζί του στο Τρίτο πολλά πράγματα που είπε τον έκαναν να σκεφτεί. Μια ατμομηχανή σκέψης είναι αυτός ο άνθρωπος – ο Χατζιδάκις –, ποτέ δεν κάθεται ήσυχος μέσα στο λίπος του, μόνο που ασχολείται διαρκώς και σφαιρικά με τον εαυτό του. Καμιά φορά, όταν μιλώ για τη δουλειά μου ή πώς αισθάνομαι, μου φαίνεται να πάσχω κι εγώ λίγο απ’ αυτήν την εγωπάθεια των δημιουργών που κι ο Ιωάννου έχει λίγο – τι λίγο, πολύ!

[…]

Σε φιλώ. ΜΕΝΗΣ