Για κάποιους ήταν ξεριζωμός, για άλλους φυγή από το τέλμα

Γράφεται ιστορία πέρα από την παραδοσιακή φόρμα; Η απάντηση σε θεωρητικό επίπεδο έχει δοθεί ήδη από τον διαπρεπή ιστορικό Ιβάν Ζαμπλονκά (Γιαμπλονκά κατ’ άλλους), ας μείνουμε ωστόσο σε πιο «πρακτικά» ζητήματα. Εχω επανειλημμένα σε συνεντεύξεις και παρουσιάσεις υποστηρίξει ότι το βιβλίο «Αυστραλία. Δέκα ιστορίες» (εκδόσεις Μωβ Σκίουρος), όπως και το δίδυμο αδελφάκι του, το πρόσφατα εκδοθέν «Αυστραλία. Η επιστροφή» (εκδόσεις Θεμέλιο), το οποίο  ολοκληρώνει τη διλογία της ιστοριογραφικής αυτής παρέκκλισης, συνιστά ένα εγχείρημα υβριδικό και πειραματικό. Είναι τούτο προϊόν ενός ακαδημαϊκού ναρκισσισμού που επιθυμεί να ανακαλύψει την πυρίτιδα; Απερίφραστα όχι. Είναι γνωστό στον χώρο των κατασκευών ότι λύσεις υβριδικές, πειραματικές εν γένει, δίνονται εκεί που οι τετριμμένες συνταγές μπλοκάρουν. Ο ιστορικός δεν δουλεύει πολύ διαφορετικά από τον αρχιτέκτονα ή τον πολιτικό μηχανικό. Το έργο του εξάλλου διαπνέεται από «αρχιτεκτονική», δομή, οπτική, concept. Τα δύο παραπάνω βιβλία ξέφυγαν από τη «safe» επιλογή μιας στεγνής γραφής με υποσημειώσεις και παραπομπές όταν αυτό που ήθελε ο συγγραφέας του να διατυπωθεί βρήκε τοίχο. Πώς είναι δυνατό να τεκμηριώσεις εκείνο που δεν λέγεται; Ο,τι απλό και καθημερινό πλέκεται με ψιλοβελονιά στη μεγάλη Ιστορία;

Οι αρχιμάστορες της μικροϊστορίας έχουν ήδη από τη δεκαετία του 1970 καταδείξει τα όρια και την κοινωνική κατασκευή που έχει η «πηγή», ουτοπική φαντασίωση μιας θετικιστικής προσέγγισης που ευαγγελίζεται τη μία και ακλόνητη αλήθεια. Η εμπειρία της μετανάστευσης ωστόσο υπήρξε ρευστή. Εκείνο που για κάποιους ήταν ύψιστη τιμωρία, ξεριζωμός και απώλεια, για άλλους ήταν απελευθερωτική φυγή από τη μιζέρια και το τέλμα. Η ίδια χώρα, η ίδια πόλη, η ίδια εποχή, ρευστές προσλήψεις μιας περιπέτειας εν πλήρη εξελίξει. Η έννοια της εμπειρίας εξάλλου και οι προσαρμογές της ταυτότητας στα νέα δεδομένα είναι ένα κολάζ συναισθημάτων και ενστίκτων. Στο βιβλίο του «Κάτω από ξένους ουρανούς» ο Γεώργιος Σταυράκης αναφέρει με διεισδυτικό βλέμμα το μεγάλο πρόβλημα των ελληνίδων μεταναστριών στην Αυστραλία στις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Οχι, δεν ήταν το πολιτικό πρόβλημα της Ελλάδας ούτε η νοσταλγία του χωριού, ήταν η υποχρεωτική συνύπαρξη για χρόνια με τις πεθερές τους σε μια μοντέρνα εκδοχή της διευρυμένης ελληνικής οικογένειας. Υπάρχουν τεκμήρια για όλα αυτά;

Η λογοτεχνική μανιέρα δίνει λοιπόν μια κάποια λύση στην έλλειψη αφηγηματικής στατικότητας. Εδώ βεβαίως αναφύονται νέα προβλήματα. Αποτελεί η λογοτεχνική ελευθερία επιλογή που όλα τα επιτρέπει; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: Οχι. Οσο και αν τα όρια ανάμεσα στα είδη είναι πλέον πορώδη, η επιστροφή στην τεκμηρίωση και το αρχειακό υλικό είναι μονόδρομος. Αναμνήσεις, τραγούδια, επιστολές, υλικότητες αλλά και αρχεία οφείλουν να υποστηρίξουν το πλάσιμο καταστάσεων και χαρακτήρων που όσο και αν είναι φανταστικές, είναι εξίσου πραγματικές. Τα αδιέξοδα της ελληνίδας νύφης και τα ψυχολογικά της προβλήματα, ο χαφιές που έχει δομηθεί με βάση αρχειακά ντοκουμέντα, στηρίζονται σε πλούσιο υλικό από το αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών, τον Τύπο, τα αρχεία του ΕΛΙΑ (βλ. τις σχετικές αναφορές στην οργάνωση Αντικομουνιστική Σταυροφορία) και το πλούσιο αρχείο της Ελληνικής Κοινότητας του Σίδνεϊ. Υλικό που δεν χρειάζεται να κραυγάζει ούτε να διαλαλεί την παρουσία του στις σελίδες του βιβλίου. Και βέβαια η γλώσσα. Η διάσωση της οποίας αποτελεί από μόνη της ένα αυτόνομο εγχείρημα που με ανθρωπολογική έγνοια κάποτε θα πρέπει να βάλουμε μπρος. Δεν αναφέρομαι μονάχα στην απίθανη ιδιόλεκτο του μετανάστη (μπόξι, γουέντζα, μπόσης κ.λπ.) αλλά ακόμα και σε αμιγώς ελληνικές λέξεις με σημασιολογικό περιεχόμενο βαρύ που καρφώθηκαν στην παιδική μου μνήμη τα χρόνια της πρώιμης μεταπολίτευσης και επανήλθαν δριμύτερες κατά τη συγγραφή του βιβλίου «Αυστραλία. Η επιστροφή»: βοϊδαρού, μαλλιαροψώλης, κατσιβέλα, μουντρούχα. Χάνονται οι άνθρωποι, χάνονται οι φράσεις τους, χάνεται μαζί τους μια εποχή. Ας πράξουμε το ελάχιστο να μείνει η μνήμη ζωντανή, έστω κι αν κάποτε είναι σκληρή.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ

Ο Μακρυγιάννης στην Αυστραλία

Λέγομαι Χαράλαμπος ή Μπάμπης ή Χαραλάμπης Γκαβός του Διαμαντή, ετών σαραντατρία. Είμαι άγαμος, Χ.Ο στο θρήσκευμα, Ελλην υπήκοος και βρίσκομαι στην Αφστραλία από το Μάη του ’63. Το πατρικό μου κανονικά είναι Λυβερόπουλος, όμως παλιά είχε πέσει αρρώστια στο χωριό και πολλοί απ’ το σόι μας είχαν χάσει το ‘να τους το μάτι. Γι’ αυτό το παρατσούκλι μας ήταν το «Γκαβός» ή «Γκάβακας». Από ‘να σημείο και μετά όλοι μας ήξεραν έτσι, αν ρώταγες κάποιον στου Ντάρα πού μένει ο Μπάμπης ο Λυβερόπουλος, μπορεί και να μην ήξερε να σου πει, Γκαβό με ξέραν όλοι. Το λοιπόν, όταν έβγαλα νέα ταυτότητα μετά που έληξε η ανταρσία, είπα και γράψανε  στα χαρτιά μου το νέο επίθετο και ξεμπέρδεψα. Κάποιοι από πίσω μας φωνάζανε τον πατέρα μου και «Μούλο», αλλά γι’ αυτό δε θε να γράψω. Τώρα.

Τους τελευταίους μήνες νιώθω πιεσμένος. Τα βράδια δεν κοιμάμαι καλά και τα νεύρα μου είναι διαρκώς τεντωμένα. Επισκέφτηκα ένα γιατρό στην Ελλάδα λίγο πριν μεταναστεύσω, αυτός μου είπε «κόψε πρώτα τους πολλούς καφέδες και αν συνεχίσει θα σου δώσω φάρμακο». Φάρμακο δεν ήθελα, καφέδες δεν μπορώ να κόψω ούτε το τσιγάρο, του είπα «καλά, θα ξανάρθω σε δυο βδομάδες» και δεν ξαναπάτησα. Δοκίμασα πολλά πράγματα για να ηρεμήσω, όμως τίποτα δεν με έπιανε. Βότανα που πίνουνε στο χωριό, γάλα που σε ηρεμεί καθώς λένε τα βράδια, σκατά κι απόσκατα όλα τους. Τίποτες δεν πιάνει. Μια Κυριακή που μελετούσα εφημερίδα εδώ στα ξένα, διάβασα μια στήλη που έγραφε πώς ο Γιάννης Μακρυγιάννης φουστανελάς της επαναστάσεως, βρήκε με τα πολλά τον εαυτό του. Αγράμματος άνθρωπος ήτανε, σαν κι εμένα, τρωγότανε κι αυτός με τα ρούχα του, ήρχισε το λοιπόν να γράφει τις σκέψεις του με κάτι γράμματα αμόρφωτου, σαν τα μακαρούνια που γράφουνε οι γιατροί συνταγές για τους σπετσέρηδες, και έκτοτε βρήκε την ηρεμία του. Το σκέφτηκα, είπα, γιατί όχι κι εγώ; Ξεκίνησα το λοιπόν κι εγώ να γράφω ό,τι μου κατεβαίνει στην κούτρα και βρήκα ανακούφιση.