Μπλοκμπάστερ που ξαναγράφουν την ιστορία

Το Χόλιγουντ είναι γνωστό για τις ελευθερίες που παίρνει στις ταινίες και είναι επίσης γνωστό ότι οι κινηματογραφικές προσαρμογές από ιστορικά βιβλία, υπόκεινται συχνά σε σημαντικές αλλαγές. Ενας λόγος είναι η οικονομία του χρόνου καθώς στο σενάριο μιας ταινίας ένα βιβλίο συμπυκνώνεται παραλείποντας ορισμένες φορές σημαντικές λεπτομέρειες. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τις περιπτώσεις ιστορικών έργων, για τις βιογραφίες εξέχουσων προσωπικοτήτων ή για τις αναπαραστάσεις κορυφαίων ιστορικών γεγονότων. Προκειμένου να δημιουργήσει πιο ελκυστικές ή συναρπαστικές ιστορίες ή ιστορίες που είναι πιο εύκολο να ειπωθούν μέσα σε ένα αποδεκτό χρονικό διάστημα, το Χόλιγουντ συχνά ωραιοποιεί λεπτομέρειες, ή δημιουργεί αμφισβητούμενες καταστάσεις.

Το γεγονός ότι η ταινία «Zero Dark Thirty» (2012) της Κάθριν Μπίγκελοου ήταν η πρώτη ταινία που χωρίς να μασά τα λόγια της αναφέρθηκε τόσο στο παρασκήνιο όσο και στο προσκήνιο του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους ενόχλησε τον Λευκό Οίκο. Την ώρα όμως που για την Μπίγκελοου ο βασανισμός των υπόπτων από τους Αμερικανούς είναι κατακριτέος, ένα μέρος της αρνητικής κριτικής που δέχτηκε η ταινία, υποστήριζε ότι η σκηνοθέτις εξωραΐζει τους βασανισμούς προκαλώντας στον θεατή μια σχέση εξοικείωσης μαζί τους εφόσον ο απώτερος στόχος είχε καθαρά πατριωτικά κίνητρα, την ανεύρεση του βασιλιά της τρομοκρατίας, Οσάμα Μπιν Λάντεν. Οι «Times» της Νέας Υόρκης χαρακτήρισαν το «Zero Dark Thirty» καλύτερη ταινία του 2012 αλλά την ίδια ώρα ανέφεραν ότι κινείται στα «όρια του φασισμού», ενώ δημοσιογράφοι με τεράστια εμπειρία στην πολιτική που ακολούθησε η CIA μετά το χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 όπως ο βραβευμένος με Πούλιτζερ Στιβ Κολ, κατηγόρησαν το φιλμ ως «λανθασμένη διαφήμιση της τεχνικής μαρτυρίων όπως το waterboarding». Ο πρώην διευθυντής της CIA Μάικλ Χέιντεν δήλωσε στο περιοδικό «Τime» ότι οι σκηνές ανάκρισης είναι «ανακριβείς, υπερβολικές και με πολύ απλά λόγια, λάθος». Για τον Χέιντεν το λάθος των δημιουργών της ταινίας ήταν ότι συγχέουν τους άτσαλους βασανισμούς που είχαν γίνει στο Γκουαντάναμο Μπέι με τις πιο οργανωμένες, «κλινικές» μεθόδους ανάκρισης που ακολούθησαν στο Αμπού Γκραΐμπ.

ΑΝΙΣΤΟΡΗΤΟΣ ΜΕΛ ΓΚΙΜΠΣΟΝ. Στον δημοφιλέστατο, βραβευμένο με το Οσκαρ καλύτερης ταινίας «Braveheart», για τον οποίο ο Μελ Γκίμπσον κέρδισε το Οσκαρ σκηνοθεσίας το 1996, ο ίδιος ο Γκίμπσον κρατά τον ρόλο του ήρωα του τίτλου, δηλαδή του Γουίλιαμ Γουάλας, ο οποίος τον 13ο αιώνα ηγήθηκε της σκωτσέζικης εξέγερσης εναντίον του βασιλιά Εδουάρδου Α’.  Σημείο πρώτο: ο τίτλος Braveheart δεν απονεμήθηκε ποτέ στον Γουάλας αλλά στον Ρόμπερτ ντε Μπρους, ο οποίος στην πραγματικότητα έγινε ο βασιλιάς της Σκωτίας. Σημείο δεύτερο: ο Γουάλας δεν προδόθηκε από τον Ρόμπερτ ντε Μπρους, όπως η ταινία ισχυρίζεται. Και ένα τρίτο, πιο πικάντικο αφορά την ενδυμασία του Γουάλας, δηλαδή την περίφημη φούστα κιλτ. Το «Braveheart» διαδραματίζεται στον 13ο αιώνα αλλά τα κιλτ εφευρέθηκαν τρεις αιώνες αργότερα…

Ανακρίβειες βρίσκεις και σε μια άλλη ταινία με πρωταγωνιστή τον Μελ Γκίμπσον, τον «Πατριώτη» (2000) του Ρόλαντ Εμεριχ, μια ιστορία εκδίκησης με φόντο τον πόλεμο για την ανεξαρτησία των Αμερικανών. Η πιο κραυγαλέα προσθήκη είναι μια σκηνή στην οποία πολίτες είναι κλειδωμένοι σε μια εκκλησία που στη συνέχεια πυρπολείται από βρετανικά στρατεύματα – κάτι που ποτέ δεν καταγράφηκε ότι συνέβη. Επίσης, ο  χαρακτήρας του Γκίμπσον κατηγορεί συνεχώς τα τερατώδη βρετανικά στρατεύματα ότι παραβίασαν τους «κανόνες πολέμου», παρόλο που εκείνη την εποχή  δεν υπήρχαν «κανόνες πολέμου».

Ο ΚΥΡΙΟΣ «Χ». Την εποχή της ταινίας «JFK» (1991), ο Ολιβερ Στόουν, γνωστός για την προβοκατόρικη προσέγγιση των θεμάτων του, ισχυρίσθηκε ότι το σενάριο της ταινίας βασίστηκε σε «εμπεριστατωμένη έρευνα» που οδήγησε σε πιέσεις για να κυκλοφορήσουν απόρρητα αρχεία σχετικά με τη δολοφονία του προέδρου των ΗΠΑ Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι. Ωστόσο πολλές από τις σκηνές της ταινίας είναι εντελώς κατασκευασμένες, με πιο χαρακτηριστική εκείνη στην οποία βλέπουμε τον χαρακτήρα «Χ», που υποδύεται ο Ντόναλντ Σάδερλαντ να δίνει πληροφορίες για τη συνωμοσία πίσω από τη δολοφονία κουβεντιάζοντας στο πάρκο με τον Τζιμ Γκάρισον (Κέβιν Κόστνερ). Η σκηνή αυτή είναι πέρα για πέρα δραματοποιημένη και δεν απεικονίζει ένα συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, καθώς η συγκεκριμένη συνομιλία στην πραγματικότητα δεν έλαβε χώρα. Απλώς, ο «Χ» χρησιμεύει για να παρουσιάσει εναλλακτικές απόψεις και θεωρίες σχετικά με τη δολοφονία, αντανακλώντας την ερμηνεία του ιδίου του Στόουν για τα γεγονότα και τις διάφορες θεωρίες συνωμοσίας που έχουν προκύψει όλα αυτά τα χρόνια.

«ARGO» ΚΑΙ ΠΕΡΛ ΧΑΡΜΠΟΡ. Μεγάλες αυθαιρεσίες έγιναν και στην ταινία «Επιχείρηση: Argo» του Μπεν Αφλεκ που απέσπασε το Οσκαρ καλύτερης ταινίας το 2013. Θέμα της ταινίας είναι η προσπάθεια σωτηρίας και φυγάδευσης από το Ιράν έξι Αμερικανών την εποχή που ο Αγιατολάχ Χομεϊνί ανέβηκε στην εξουσία. Ωστόσο, το γεγονός ότι όλη τη δουλειά την έκαναν οι Καναδοί και όχι οι Αμερικανοί, βοηθώντας τη CIA και τον πράκτορα Τόνι Μέντεζ (τον οποίο υποδύεται ο ίδιος ο Αφλεκ) να επιτελέσει το έργο της, αποσιωπάται. Και όμως το καναδικό έθνος πήρε την εποχή εκείνη όλα τα εύσημα έτσι ώστε να αποφευχθούν τυχόν επιπτώσεις σχετικά με τους εμπλεκόμενους της CIA.

Σε μια άλλη ταινία με τον Μπεν Αφλεκ, το «Περλ Χάρμπορ» (1999) του Μάικλ Μπέι, το παραμύθι σχετικά με τον βομβαρδισμό της αμερικανικής βάσης στη Χαβάη που είχε ως συνέπεια την εμπλοκή των Αμερικανών στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πάει σύννεφο στον βωμό της περιπέτειας και του… ρομάντζου. Αλλά το πιο σοβαρό λάθος των σεναριογράφων ήταν η παρουσίαση των ιαπωνικών βομβαρδιστικών να επιτίθενται σε αμερικανικό νοσοκομείο αφήνοντας πίσω τους δεκάδες νεκρούς. Αυτό δεν έγινε ποτέ παρότι νοσοκομείο όντως κτυπήθηκε, αφήνοντας όμως μόνο ένα νεκρό πίσω του.

ΣΑΜΟΥΡΑΪ ΚΑΙ ΝΑΖΙ. Σε μερικές περιπτώσεις ιστορικών ταινιών, το όλο σχέδιο είναι εντελώς άσχετο με την πραγματικότητα και το πιο κραυγαλέο ίσως παράδειγμα είναι ο «Τελευταίος σαμουράι» (2003) του Εντουαρντ Ζούικ που διαδραματίζεται στην Ιαπωνία του 1877, κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Σατσούμα για τη δυτικοποίηση του έθνους. Ο χαρακτήρας του Τομ Κρουζ είναι πέρα για πέρα φανταστικός καθότι δεν υπήρξε βετεράνος του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου στην εξέγερση προκειμένου να βοηθήσει με την εμπειρία του…

Πολλά έχουν ειπωθεί για την παραχάραξη της ιστορίας στη δημοφιλή ταινία «Η ζωή είναι ωραία» (1998) του Ρομπέρτο Μπενίνι, όμως ο ιταλός δημιουργός ήταν από την αρχή σαφής λέγοντας ότι επιθυμία του ήταν να αντιμετωπίσει την Ιστορία ως παραμύθι, κάτι για το οποίο επίσης κατακρίθηκε με το επιχείρημα ότι δεν μπορείς να αστειευτείς για μια τραγωδία που κόστισε τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την απελευθέρωση του στρατοπέδου συγκέντρωσης όπου λαμβάνει χώρα η ιστορία της ταινίας από τους Αμερικανούς, δεν μπορείς να προσάψεις λάθος όπως συνέβη στη χώρα μας. Ολες οι συμμαχικές δυνάμεις (ΗΠΑ, ΕΣΣΔ, Αγγλία) απελευθέρωσαν στρατόπεδα συγκέντρωσης λίγο πριν από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και πράγματι οι Σοβιετικοί απελευθέρωσαν το Αουσβιτς. Μόνο που το στρατόπεδο συγκέντρωσης στην ιστορία της ταινίας, είναι πέρα για πέρα μυθοπλαστικό γιατί ο Μπενίνι υπήρξε προσεκτικός (ίσως και πονηρός) στον χειρισμό του θέματος γιατί βεβαίως, το γεγονός ότι παρουσιάζει τους Αμερικανούς ως σωτήρες πολύ πιθανόν να το εξαργύρωσε με τα αρκετά Οσκαρ που η ταινία κέρδισε.

Τέλος, δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε περιπτώσεις ταινιών όπως η «Αδωξοι μπάσταρδη» (2008) του Κουέντιν Ταραντίνο στις οποίες η παραποίηση της ιστορίας είναι αυτοσκοπός. Στην πολεμική αυτή περιπέτεια, ο υπουργός Προπαγάνδας των ναζιστών Γιόζεφ Γκέμπελς αλλά και ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ… σκοτώνονται μέσα σε ένα σινεμά χτυπημένοι από τις σφαίρες αμερικανών κομάντο! «Ηταν μια έμπνευση της στιγμής, μου ήρθε όταν έγραφα το σενάριο» είχε πει στην εποχή της ταινίας ο Ταραντίνο. «Είπα στον εαυτό μου, μισό λεπτό, οι ήρωές σου δεν γνωρίζουν ότι αποτελούν μέρος της Ιστορίας. Οι ήρωές σου ζουν στο δικό τους τώρα, στο δικό τους εδώ. Και σίγουρα δεν ξέρουν την έκβαση του πολέμου. Η Ιστορία συνέβη όπως συνέβη γιατί οι ήρωές μου δεν υπήρχαν. Αν όμως οι ήρωές μου είχαν υπάρξει θα μπορούσαν να έχουν αλλάξει την Ιστορία! Και είναι εφικτό».