Ζωντανοί νεκροί και αγαπημένα φαντάσματα

Ο Μιχάλης Γκανάς, ξεκινώντας την πορεία του με τη συλλογή «Ακάθιστος δείπνος» («Κείμενα», 1978), δεν επιχειρεί παρά μια επιστροφή, νοερώς, στη γενέθλια γη, η οποία κρατά καλά φυλαγμένους τους πρώτους της ζωής του ήχους και τα πρώτα χρώματα, εκεί ακριβώς όπου αρχίζει ή τελειώνει ο χρόνος, στα σύνορα της ζωής και του θανάτου.

Η μνήμη τον τροφοδοτεί με περιστατικά γαλήνια, περιβεβλημένα, μάλιστα, από μια λεπτή πίκρα, η οποία μας δώρισε ποιήματα αξίας μοναδικής όλα, μηδενός εξαιρουμένου, αλλά με δύο ανάμεσά τους που λάμπουν σαν κοιτάσματα, μέσα στην άμμο, χρυσού· το αριστουργηματικό «Καλό φεγγάρι» και το «Η Ελλάδα που λες», στο οποίο – είμαι σίγουρος – προσπαθεί να ανοίξει διάλογο με τον Γιώργο Σεφέρη, βασισμένο πάνω σε ένα συγκεκριμένο θέμα που έμελλε να χαρακτηρίσει ολόκληρο το βιβλίο.

Την πρώτη αυτή συλλογή ήλθε να συμπληρώσει η ακόμα καλύτερη υπό τον τίτλο «Μαύρα λιθάρια» («Κείμενα», 1980), από τα ποιήματα της οποίας συμπεραίνουμε ανεπιφύλακτα ότι όσο ο ποιητής ενσωματωνόταν όλο και περισσότερο στο κοινωνικό γίγνεσθαι της Αθήνας τόσο πολύ μέσα της ολομόναχος, κατά βάθος, προχωρούσε προς το άβατο μιας προσωπικής του καθαρής σφαίρας, την οποία όριζαν δύσκολα ερωτήματα και υποψίες τραγικές σχετικά με τη βαθύτερη μοίρα του ανθρώπου, που φαίνεται να τον βύθισαν σε έναν χώρο «θαμπό», γεμάτο με ζωντανούς νεκρούς και αγαπημένα φαντάσματα.

Ολα και εδώ τα ποιήματα είναι υπέροχα, αλλά εμένα με έχει εξαρχής χαράξει και δεν βγαίνει ούτε στιγμή από τις επιλογές της καρδιάς μου το «Χριστός ανέστη», μέσα στους στίχους του οποίου διακρίνουμε όσο ποτέ άλλοτε μέχρι τώρα τόσο τη ζοφερότητα που προκαλεί στον Γκανά ο θάνατος όσο και τις διεργασίες που αρχίζουν να συντελούνται στον λόγο του (περισσότερο αφηγηματικός – περιγραφικός), οι οποίες θα μας οδηγήσουν στη «Μητριά πατρίδα» («Κείμενα», 1981). Ενα από τα καλύτερα βιβλία της μεταπολεμικής μας «ποιητικής». Υστερα από την κατάθεση αυτή ο Γκανάς απουσίασε για κάμποσο καιρό, λες και η προαναφερθείσα άγουσα προς τα εσώτερα τοπία οδός όλο και πιο πολύ τον απομάκρυνε από τα εγκόσμια. Ακολούθησε η συλλογή «Γυάλινα Γιάννενα» (Καστανιώτης, 1989), μέσα από τις σελίδες της οποίας, μάλιστα, πιστεύω ότι άρχισε πια για αυτόν ένα καινούργιο ταξίδι, με οδηγό μια γλώσσα ίδια με αυτή των παραμυθιών.

Στη συλλογή του «Παραλογή» (Καστανιώτης, 1993) που ακολούθησε, παίρνοντας μια βαθιά εισπνοή με όλη τη δύναμη της ψυχής του, λες, δημιουργεί κατά την έξοδο της ανάσας ένα ποίημα συνθετικό, ελεγειακό, χωρίς την παραμικρή ασυνέχεια και διακριτικά, κυρίως, εμποτισμένο από την οδύνη που αφήνει μέσα του ο ρυθμικός θρήνος, η θρηνωδία πιο σωστά, των μοιρολογιών, έτσι όπως τα ακούσματα από γυναίκες μαυροφορεμένες, χαροκαμένες, της νεότητάς του, τα εναπόθεσαν μέσα του. Για τούτο και είναι ποίημα, αυτό, στην ουσία του, πολυφωνικό· θυμίζοντάς μας, μάλιστα, στοιχεία από τη «Νέκυια» της «Οδύσσειας», από το «Τραγούδι του νεκρού αδερφού», από τα μεγάλα επιτεύγματα του δεκαπεντασύλλαβου μέχρι και από τα πιο τραγικά αποσπάσματα που έχουν γεννηθεί μέσα σε θεατρικά έργα-ορόσημα, από την αρχαία τραγωδία μέχρι και σήμερα.

Μετά από όλη αυτή την κατάβαση στις πιο πένθιμες μέσα του χαράδρες (και ας προσεχθεί η έκφρασή μου «μέσα στις χαράδρες», διότι θέλω εδώ ακριβώς να επισημάνω ότι θα πρόκειται περί λάθους εάν όλα όσα εισπράττουμε από την ποίηση του Γκανά δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι δεν ξεκινούν ή δεν γυρίζουν μέσα του και πάλι). Υστερα, λοιπόν, από την κατάβαση αυτή, ο ποιητής, μάλλον προκειμένου να ανασυνταχθεί, κάνει ένα «διάλειμμα», θα έλεγα, για να μας προσφέρει τη συλλογή υπό τον τίτλο «Τα μικρά» (Καστανιώτης, 2000), αποτελούμενη από ποιήματα αποσταγματικά, με κύριο άξονα στον οποίο κινούνται πάλι το δίπολο του έρωτα και του θανάτου. Ο λόγος του εδώ είναι αυστηρά επιγραμματικός, αφαιρετικός, εξόχως και υποδειγματικά πυκνός, δραστικός και, προπάντων, όσο ποτέ άλλοτε μέχρι τώρα στο έργο του, θυμοσοφικός («Με το νερό»).

Από εδώ και πέρα, ο Γκανάς, έχοντας κατακτήσει απολύτως τα εκφραστικά του μέσα, θα συμπληρώσει το συμπαγές ποιητικό έργο του με τη συλλογή «Ο ύπνος του καπνιστή» (Καστανιώτης, 2003), η οποία εκτός από όλα όσα μέχρι τώρα εντοπίσαμε επεκτείνεται και σε άλλα συμβάντα, κάπως περισσότερο σημερινά. Τα εκφραστικά του μέσα δε, πιο εξελιγμένα, μας προσφέρουν δημιουργήματα τα οποία αποφασιστικά, όντως, πλουτίζουν το σύνολο. Και τούτο ακόμη: ο Γκανάς εδώ έχει κάνει άλμα μεγάλο πλησιάζοντας μια γραφή πιο σύγχρονη και πιο μοντέρνα, χωρίς όμως να ξεχνά έστω και για μια στιγμή τη σοβαρότητα της ποιότητας που από το ξεκίνημά του τον διέκρινε.

Πάντως, τελειώνοντας και ανακεφαλαιώνοντας, αισθάνομαι την ανάγκη να επαναλάβω ότι η ποίησή του είναι ποίηση σπουδαία. Είναι μια ποίηση ανεπιτήδευτα καθαρή, μια ποίηση μέσα από τους στίχους της οποίας φτάνει αμέσως σε εμάς μια συγκίνηση πρωτόγνωρη, η οποία εκφέρεται με έναν λόγο πλημμυρισμένον από μια σπαρακτική μελαγχολία, με προσοχή όμως μεγάλη, φιλτραρισμένη. Μια ποίηση που φέρνει στην επιφάνεια δραματικές στιγμές μέσω της μνήμης σαν αυτές του προσωπικού εκπατρισμού σε ηλικία παιδική, της πολιτικής προσφυγιάς, των αξεπέραστων τραυμάτων από την άδοξη κατάληξη του Εμφυλίου ή και από τη λαίλαπα, την τότε λαίλαπα της εσωτερικής μετανάστευσης. Μια ποίηση που πάνω απ’ όλα τα άλλα θετικά της μοίρα καλή την προκάλεσε, ώστε όλους τους χαροκαμένους ανθρώπους, όλους τους παντέρημους, τους κατακρημνισμένους, τους πιο μόνους απ’ τους μόνους και όλους, κυρίως, τους σαν άνθη της φύσης ταπεινά «μεταφυτευμένους» από τον τόπο που είδαν το φως σε άλλο τόπο, αυτή η ποίηση του Γκανά δηλαδή, να έρχεται πάλι και πάντα ώστε να επουλώνει τις πληγές μας.

Ο Γιώργος Μαρκόπουλος είναι ποιητής.