Εφηβική παραβατικότητα: ένα πολυσχιδές φαινόμενο

Η εφηβική εγκληματικότητα δεν είναι ένα σημερινό φαινόμενο. Ομως, η σημερινή έκταση και έξαρση είναι σαφέστατα ανησυχητικές. Ομως, παρά τις εύκολες διαπιστώσεις, είναι δύσκολο να θεμελιώσουμε το φαινόμενο σε μία μόνο αιτία. Είναι πολυεπίπεδο, πολυδιάστατο και απαιτεί πολυεστιακή ανάλυση. Δεν είναι, λοιπόν, το πρόβλημα μόνο η πανδημία, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα βίας, η αδιαφορία των γονέων και εκπαιδευτικών. Είναι όλα αυτά, άλλοτε περισσότερο, άλλοτε λιγότερο. Η αλήθεια βέβαια είναι πως υπήρξαν κι άλλοτε εποχές όπου τα παιδιά βίωσαν κρίσεις, κακουχίες, βία (ακόμα και στο σχολικό περιβάλλον παλαιότερων εποχών). Αρα, φαίνεται πως υπάρχουν βαθύτερες αιτίες και το φαινόμενο δεν είναι ευεξήγητο.

Τι δεν υφίσταται στη σημερινή εποχή που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητο; Ο κοινωνικός έλεγχος και η ανάλογη αποδοκιμασία παραβατικών συμπεριφορών, η οποία συνεπαγόταν και αναμενόμενη τιμωρία από το περιβάλλον, στενό ή ευρύτερο. Κάποτε, τέτοιου είδους συμπεριφορές, εκτός αν αναφερόμαστε σε παθολογικές περιπτώσεις, ήταν μάλλον περιορισμένες. Ο λόγος; Τα παιδιά εθίζονταν από το περιβάλλον τους (οικογενειακό – συγγενικό, σχολικό, ευρύτερο κοινωνικό) στο «χτίσιμο» συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Αν έπραττες κάτι ανάρμοστο κι εκτός ορίων, δεν σε μάλωνε μόνο ο δάσκαλος, αλλά κι οι γονείς σου (οι γονείς, μάλιστα, αποτελούσαν τον πρώτιστο φορέα διαπαιδαγώγησης), ενώ αντιμετώπιζες την αποδοκιμασία ακόμα κι από τους γείτονες. Η αντιμετώπιση αυτή περιχαράκωνε τέτοιες συμπεριφορές και το παιδί-έφηβος μάθαινε να συμμαζεύεται.

Είναι εμφανές ότι σήμερα αυτού του είδους η «κουλτούρα» δεν ισχύει πια. Με εντελώς στρεβλό τρόπο, ο κοινωνικός έλεγχος και η ανάλογη αποδοκιμασία του περιβάλλοντος που οδηγούσαν στην καλλιέργεια μιας ηθικής στάσης και συμπεριφοράς έχουν εξοβελιστεί. Στην οικογένεια «καλύπτουμε» τα καμάρια μας, ακόμα κι όταν αποδεδειγμένα προβαίνουν σε σοβαρές παραβατικές συμπεριφορές, πολλές φορές μάλιστα δίνοντάς τους τα εύσημα για τα… κατορθώματά τους. Στο σχολείο, η εκπαίδευση έχει καταστεί εντελώς τεχνοκρατική και δεν μας ενδιαφέρει να μεταδώσουμε ηθικές αξίες στα παιδιά – κι αν προσπαθήσουμε, ενδέχεται να συναντήσουμε τη χλεύη κάποιων συναδέλφων και την έντονη αντίδραση των γονέων. Εν τω μεταξύ, το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον είναι εντελώς αδιάφορο για τέτοια ζητήματα ή κοιτά (και, πολλάκις, κρίνει) εκ του ασφαλούς κι από απόσταση.

Υφίσταται ακόμα μία παράμετρος: στις σύγχρονες πολυπολιτισμικές κοινωνίες, ο συγκρητισμός των πολιτισμικών προτύπων και των αντίστοιχων αξιακών συστημάτων έχει οδηγήσει σε μια δίχως όρια ανοχή ακόμα κι απέναντι σε περιπτώσεις ξεκάθαρης παραβατικής συμπεριφοράς, μόνο και μόνο επειδή αυτές θεωρούνται μέρος μιας διαφορετικής κουλτούρας. Προσθέστε σε όλα τα παραπάνω την εκκωφαντική απουσία, ηθελημένη ή αθέλητη, των επίσημων οργάνων πρόληψης και καταστολής, την ατιμωρησία ή την ελλιπέστατη και δίχως διάθεση σωφρονισμού απόδοση ευθυνών και ποινών από το σύνολο του κρατικού μηχανισμού, και θα πάρετε μια ιδέα για το πόσο πολυσχιδές φαινόμενο είναι η νεανική παραβατικότητα και πόσες εκ βάθρων αλλαγές απαιτούνται για να καταπολεμηθεί…

Ο δρ Δημήτρης Γκίκας είναι φιλόλογος, διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας