Τι καθορίζει τη στάση της Ρωσίας

Από τον Ιωσήφ Στάλιν μέχρι τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, οι σοβιετικοί ηγέτες συμμερίζονταν την επιθυμία του Πούτιν για μια εικόνα που θα παραπέμπει σε «μεγάλη δύναμη». Ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ, ο οποίος διαδέχθηκε τον Νικίτα Χρουστσόφ το 1964, οραματιζόταν έναν κόσμο που θα «συνδιαχειρίζονταν» η Σοβιετική Ενωση και οι ΗΠΑ, σεβόμενες η μία την άλλη ως «ίσες». Ενώ, όμως, οι ΗΠΑ συμφώνησαν στα χαρτιά να υπάρχει μια ισότιμη σχέση, όπως εξηγεί ο Σεργκέι Ρατσένκο στο πρόσφατο βιβλίο του, οι Σοβιετικοί ένιωθαν σαν να «είχαν εξωθηθεί σε μια θέση παραβάτη, δεχόμενοι μαθήματα από κάποιον ο οποίος (όπως και είναι αλήθεια) επίσης δεν ήταν υπεράνω κριτικής».

Ο Πούτιν έχει βιώσει μια ανάλογη εμπειρία. Από τότε που ανέλαβε την εξουσία, περίπου πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, επεδίωξε ισοτιμία με την ηγεμονευόμενη από τις ΗΠΑ Δύση. Υπήρξε μια περίοδος, για παράδειγμα, που αποδεχόταν και το ΝΑΤΟ, φτάνοντας μέχρι και να έχει στόχο την ένταξη της Ρωσίας σε αυτό. Ταυτόχρονα, όμως, ο Πούτιν πίστευε πάντα ότι το μέγεθος της Ρωσίας και ο ιστορικός της ρόλος στα διεθνή δρώμενα της έδιναν το δικαίωμα να έχει ειδική μεταχείριση. Κάτι που σήμαινε ότι η Δύση θα έπρεπε να μετρά προσεκτικά πώς οι αποφάσεις θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα συμφέροντά της.

Η Δύση, από την πλευρά της, είχε διαφορετική αίσθηση. Οταν το ΝΑΤΟ έκανε δεκτές τρεις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες το 2004 (Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία), ο Πούτιν άρχισε να αντιμετωπίζει τη Συμμαχία ως μια υπαρξιακή απειλή. Αυτό, όμως, που τον ώθησε στα άκρα ήταν η προοπτική της ένταξης στο ΝΑΤΟ της Ουκρανίας και της Γεωργίας: ήταν, άλλωστε, το βασικό κίνητρο για τη ρωσική εισβολή του 2008 στη δεύτερη.

Η συγκεκριμένη αντίδραση μπορεί να φαντάζει υπερβολική, όμως είναι πέρα για πέρα ρωσική. Με βάση όσα σημειώνει ο Ρατσένκο, ο Πούτιν – όπως και όλοι οι σοβιετικοί ηγέτες – έχει έναν κοινό φόβο με τον Ροντιόν Ρασκόλνικοφ, πρωταγωνιστή στο κλασικό έργο του Φιοντόρ Ντοστογέφσκι «Εγκλημα και τιμωρία»: κάποιος ο οποίος δεν απαντά δυναμικά στις ταπεινώσεις που δέχεται στη ζωή του είναι ένα «τρεμάμενο πλάσμα», χωρίς δικαιώματα και ενδιαφέροντα που θα κληθεί κανείς να υπερασπιστεί. Κατά συνέπεια, η αποδοχή της αδιαφορίας των άλλων δυνάμεων απέναντι στη Ρωσία, πολύ περισσότερο της εχθρότητάς τους, απλούστατα δεν αποτελεί καν επιλογή.

Ο Πούτιν υπήρξε ξεκάθαρος ως προς αυτό από την αρχή. Οταν ανέλαβε την προεδρία, το 2000, προειδοποίησε τη Δύση πως εάν επιχειρούσε να θέσει τη Ρωσία στο περιθώριο, «θα αναγκαστούμε να βρούμε συμμάχους και να ενισχύσουμε τη θέση μας. Τι άλλο μπορούμε να κάνουμε;». Ετσι, όταν οι ΗΠΑ στήριξαν ανοιχτά την Εξέγερση της Μαϊντάν, το 2014, που είχε ως συνέπεια την αποπομπή του φιλορώσου προέδρου της Βίκτορ Γιανουκόβιτς, η Ρωσία προχώρησε στην προσάρτηση της Κριμαίας.

Η απαξιωτική στάση του προέδρου των ΗΠΑ Μπάρακ Ομπάμα, ο οποίος χαρακτήρισε τη Ρωσία «περιφερειακή δύναμη», το μόνο που κατάφερε ήταν να ενισχύσει την αποφασιστικότητα του Πούτιν να επαναβεβαιώσει τη θέση της χώρας του ως παγκόσμιου παίκτη. Το 2022, απέδειξε πόσο το εννοούσε, δίνοντας εντολή για την εισβολή στην Ουκρανία. Από τη στιγμή που η Δύση δεν ήταν πρόθυμη να δώσει στη Ρωσία αυτό που της άξιζε, ο Πούτιν θα υπερασπιζόταν τα συμφέροντά του βίαια. Τι άλλο θα μπορούσε να κάνει;

Κατά συνέπεια, όταν λέει πως ένας πόλεμος ΝΑΤΟ – Ρωσίας θα ήταν αναπόφευκτος στην περίπτωση που ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο επιτρέψουν στην Ουκρανία να χρησιμοποιήσει τους μεγάλου βεληνεκούς πυραύλους για να πλήξει τη Ρωσία – όπως έχει ζητήσει ο πρόεδρός της Βολοντίμιρ Ζελένσκι –, δεν είναι κάτι που πρέπει να μη λαμβάνεται υπόψη ή να απορρίπτεται εξαρχής. Η πρόκληση για τη Δύση έγκειται στο να διασφαλίσει ότι η τραγική αντιπαράθεση που βρίσκεται σε εξέλιξη στην Ουκρανία δεν θα λάβει διαστάσεις Αποκάλυψης.

Η Nina L. Khrushcheva είναι καθηγήτρια Διεθνών Σπουδών στη New School