Φόρος τιμής {LF}στη γιαγιά Διονυσία

Ο Βρασίδας Καραλής είναι καθηγητής Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ στην Αυστραλία, με ένα ιδιαίτερο και αξιοπρόσεκτο έργο που ξεκινά από τον χώρο της Ιστορίας, περνάει στον χώρο της Φιλολογίας, περιέχει μεταφράσεις αλλά και πρωτότυπα έργα, όπως το βιβλίο του για την ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου (εκδ. Δώμα, 2023), καθώς και το ιδιαίτερα συγκινητικό βιβλίο του Αποχαιρετισμός στον Ρόμπερτ (Lifo Books, 2023), ένας αποχαιρετισμός στον επί πολλά χρόνια σύντροφό του. Προσωπικά ξεχωρίζω επίσης και ένα ακόμα βιβλίο που δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, το οποίο αφορά τις αναμνήσεις του Μανόλη Λάσκαρη, του αλεξανδρινού την καταγωγή συντρόφου του αυστραλού νομπελίστα Πάτρικ Γουάιτ που η σχέση τους στάθηκε και η αφορμή της αποποινικοποίησης της ομοφυλοφιλίας στην Αυστραλία. Ο Λάσκαρης έζησε στην Αλεξάνδρεια την εποχή του Καβάφη, τον οποίο γνώριζε και προσωπικά, πολέμησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά εγκαταστάθηκε στην Αυστραλία.

Το τελευταίο βιβλίο του Καραλή, Σφερδούκλια στο κεφάλι – Τα ιστορήματα της Διονυσίας είναι ένας μικρός φόρος τιμής στη γενέτειρά του την Κρέστενα Ηλείας και στη γιαγιά του τη Διονυσία. Είναι όμως και ένας φόρος τιμής σε ένα οικογενειακό μοντέλο το οποίο τείνει πλέον να εξαφανιστεί, τριών και τεσσάρων διαφορετικών γενεών οι οποίες ζούσαν κάτω ή περίπου κάτω από την ίδια εστία. Μια φωνή από το παρελθόν που απλά έχει ως σκοπό να δημιουργήσει μια συγκίνηση; Ή μήπως ένας διαφορετικός τύπος μιας προφορικής ιστορίας η οποία έχει το δικό της ιδιαίτερο στίγμα;

Ο Καραλής σε αυτό το μικρό αλλά πολύ πυκνό και πολύ συγκινητικό – χωρίς να το επιδιώκει – βιβλίο του δεν εξιδανικεύει το παρελθόν, δεν μετατρέπει τους πρωταγωνιστές στη ζωή στην επαρχία σε απλοϊκές ή σε γλυκερές φιγούρες μιας ζωής που δεν υπάρχει πια, αλλά προσφέρει μια ουσιαστική ιστορική καταγραφή χωρίς να κάνει ηθογραφία αλλά προσφέροντας ισχυρά στιγμιότυπα του πραγματικού του βιώματος μέσα από την εικοσαετή περίπου σχέση του – από τη στιγμή που άρχισε να καταλαβαίνει τον εαυτό, όπως γράφει χαρακτηριστικά, κάπου από τα μέσα της δεκαετίας του ’60, μέχρι τον θάνατο της Διονυσίας στα μέσα της δεκαετίας του ’80.

Αυτό όμως που ξεχωρίζει πραγματικά και προσωπικά τολμώ να πω ότι με συνάρπασε είναι η γλώσσα του. Πέρα από τη μάλλον ανώφελη και χωρίς ιδιαίτερη ίσως ουσία διαμάχη για το αν θα πρέπει να χρησιμοποιείται η ντοπιολαλιά στη λογοτεχνία ή τα ιδιαίτερα γλωσσικά ιδιώματα κάποιων περιοχών, ο Καραλής με μια γλώσσα ζωντανή, με φράσεις κοφτές, με φράσεις με σύγχρονη γλώσσα, με ντόπια καλιαρντά της περιοχής, δημιουργεί ένα γλωσσικό σύμπαν συναρπαστικό, με ιστορική αξία και απρόσμενα ζωντανό ακόμα και σήμερα.

Μέσα από το βιβλίο του ο Καραλής δεν κρατά απλά ζωντανή τη μνήμη μιας ζωής κάποτε αλλά τη μνήμη ανθρώπων που υπήρξαν σε δύσκολες εποχές για την Ελλάδα, στην επαρχία, δούλεψαν σκληρά, ανέθρεψαν παιδιά του στενού ή του ευρύτερου οικογενειακού τους κύκλου, και έχτισαν μια ισχυρή βάση μιας πολύτιμης υλικής και άυλης κληρονομιάς αλλά και μιας παρακαταθήκης, οι οποίες λειτούργησαν ως παράδειγμα και για πολλές επόμενες γενεές.

Ο Καραλής μεταφέρει με αυθεντικό και αδιαμεσολάβητο τρόπο τη λαϊκή σοφία αυτών των ανθρώπων, όταν η γιαγιά του π.χ. αναφέρει πολλά μαζί ιστορικά πρόσωπα που σημάδεψαν την ιστορία και της γενέτειράς τους αλλά και της Ελλάδας: «Ιμπραήμ, Μεταξάς, Βενιζέλος, Γοδεφρείδος Βιλλαρδουίνος, Κολοκοτρώνης», όλοι μαζί στον αδιάσπαστο χώρο της θύμησης, η μνήμη δεν χρονολογεί, όπως διεισδυτικά ο ίδιος επισημαίνει.

Το βιβλίο του Καραλή όμως για μένα έχει και ακόμα μία σημασία. Δεν είναι μια μηχανιστική ή λογοτεχνίζουσα ή λυρική μεταφορά της ιστορίας της γιαγιάς του ή της μαμάς του που προσωπικά με είχαν κουράσει το τελευταίο διάστημα αλλά είναι μια ζωντανή ιστορία, ένα ιστόρημα, όπως επιλέγει ο ίδιος τον τίτλο του να πει, το οποίο αποτελεί έναν ζωτικό κρίκο της αλυσίδας της κατανόησης του ποιοι είμαστε και ποιοι υπήρξαν πριν από εμάς.