Από την αρχαία νεκρόπολη στην πρώτη πτήση

Στις αρχές του 20ού αιώνα η λεωφόρος Συγγρού ήταν ένας εξοχικός χωματόδρομος φυτεμένος με πιπεριές. Ποδήλατα και άμαξες τη διέσχιζαν προκαλώντας το κοινό αίσθημα καθώς υπερέβαιναν το επιτρεπτό όριο των 10 χλμ./ώρα, ενώ μετέφεραν τους Αθηναίους στο παραλιακό μέτωπο για αναψυχή. Από τότε μέχρι σήμερα άλλαξαν πολλά, όμως η λεωφόρος Συγγρού, αυτό «το γιοφύρι με τους δύο κόλπους και τις δύο κορυφές» κατά τον Σεφέρη, εξακολουθεί να κρύβει στο τελείωμά της, κοντά στη θάλασσα, μακραίωνα μυστικά.

Μια μοναδική αρχειακή έρευνα με τίτλο «Ιχνηλατώνας την ανθρώπινη παρουσία και ζωή» διηγείται, πλέον, στο κοινό την πλούσια ιστορία της περιοχής του Δέλτα Φαλήρου, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος – αλλά και ευρύτερα μέχρι τις Τζιτζιφιές και την Καλλιθέα –, και τον μετασχηματισμό τους από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα. Σπάνιες φωτογραφίες, έγγραφα, σχέδια και άλλα αρχεία, που επιμελήθηκαν η αρχαιολόγος Ειρήνη Γρατσία και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Νίνος, μας ξεναγούν σε έναν ιδιότυπο αθηναϊκό περίπατο: σε μια περιήγηση που ξεκινά από τη Νεκρόπολη της Αρχαίας Αθήνας, καθώς εκεί διαμορφώθηκε από τον 8ο ως τον 4ο αιώνα π.Χ. το μεγαλύτερο νεκροταφείο της πόλης, με σχεδόν 2.000 ταφές, καθεμία από τις οποίες σκιαγραφεί τον βίο των ανθρώπων της, τις συμπτώσεις της ζωής τους, τη φτώχεια ή τον πλούτο της εποχής τους αλλά και τις ιδιαίτερες συνθήκες του θανάτου τους. Εκεί ανακαλύφθηκαν, άλλωστε, εκτός των άλλων, οι περίφημοι «Αποτυμπανισμένοι» αλλά και οι «Δεσμώτες του Φαλήρου» που προσείλκυσαν το διεθνές ενδιαφέρον.

Η περιοχή υπέστη πολλές μεταμορφώσεις και βρέθηκε στο προσκήνιο για ποικίλους λόγους: έζησε τη Μάχη του Φαλήρου το 1827, όπου τραυματίστηκε – και τελικά σκοτώθηκε – ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, φιλοξένησε τον πρώτο Ζωολογικό Κήπο της Ελλάδας, κοσμήθηκε με εντυπωσιακές επαύλεις, κάποιες αριστουργήματα του Τσίλλερ, βίωσε το προσφυγικό κύμα και τελικά τη δεκαετία του ’20 εγκαινίασε μια νέα εποχή, όταν κατασκευάστηκε εκεί ο πρώτος Ιππόδρομος της Ελλάδας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο υλικό που επιμελήθηκε η Monumenta παρουσιάζουν οι μαρτυρίες που συνέλεξαν οι ερευνητές από ανθρώπους οι οποίοι συνδέθηκαν με την περιοχή, όπως δύο από τους τελευταίους εν ζωή τζόκεϊ που εργάστηκαν στον Ιππόδρομο την περίοδο της ακμής του, τη δεκαετία του ’60. «Το ’50 η παραλία στο Δέλτα ήταν αμμουδιά. Ευκάλυπτοι, πεύκα και τζίτζιφα ήταν τα δέντρα της περιοχής. Οι δρόμοι ήταν χωμάτινοι και τα σπίτια λιγοστά. Τα άλογα τα γυμνάζαμε και στον δρόμο», λέει ένας εξ αυτών.

Εγκαίνια και δολοφονία

Μια σειρά γεγονότων έχουν σημαδέψει το σημείο όπου σήμερα στεγάζονται οι εγκαταστάσεις της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και το Πάρκο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος: από τα εντυπωσιακά εγκαίνια του Ιπποδρόμου το 1925 με τη συμμετοχή τουλάχιστον 40.000 ανθρώπων μέχρι την πρώτη δολοφονία πολιτικού κρατουμένου από τη χούντα, του ήρωα της Εθνικής Αντίστασης, Μακρονησιώτη Παναγιώτη Ελή. Αυτόπτης μάρτυρας της εν ψυχρώ δολοφονίας του Ελή από έναν χουντικό ανθυπίλαρχο ήταν και ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, ο οποίος βρισκόταν ανάμεσα στους εκατοντάδες ανθρώπους που συνελήφθησαν το βράδυ του πραξικοπήματος, μεταφέρθηκαν στον Ιππόδρομο και βασανίστηκαν.
Βασικές πηγές για την έρευνα, η οποία οδήγησε στη δημιουργία μιας αρχειακής έκθεσης και ενός πλούσιου λευκώματος, ήταν το αρχείο της Εργοληπτικής Εταιρείας και τεκμήρια που προήλθαν από τον συλλέκτη Γιάννη Λάμπρου. Παλαιότερα ντοκουμέντα, όπως φωτογραφίες από αρχαιολογικές ανασκαφές και από βυζαντινά κατάλοιπα, συμπληρώνουν το υλικό.