«Το απαρτχάιντ υπάρχει ακόμα στις ψυχές μας»

Τραύματα απλωμένα σε πατώματα από φθηνό λινόλεουμ. Κρυμμένα πίσω από τη φθορά, χωμένα βαθιά στις ψυχές και τον νου των ανθρώπων που περπάτησαν πάνω τους. Στέκουν εκεί, πολύχρωμα, πληγωμένα, μουντά κάποιες φορές, να θυμίζουν κοινωνικές ανισότητες κι ελπίδες που αποδείχθηκαν φρούδες. Να μαρτυρούν έναν διχασμό που δεν έχει βρει ακόμη γιατρειά και να τη γυρεύουν στους καμβάδες που απλώνονται πάνω τους γεμάτοι χρώματα, λαχταρώντας το αποτύπωμα ενός ανθρώπινου σώματος που θέλει να χορέψει, να κυλιστεί, να συρθεί και να σηκωθεί και μέσα από την κίνησή του να γκρεμίσει κάθε πολιτικά υποκεινούμενο όριο που θέτει ο άνθρωπος.

Είναι ο πυρήνας ενός εικαστικού σύμπαντος που ταξίδεψε στην Αθήνα από το Κέιπ Τάουν. Εκεί που το απαρτχάιντ μπορεί να αποτελεί παρελθόν, αλλά το φάντασμά του εξακολουθεί να πλανάται. Είναι ο κόσμος που έπλασε ο διεθνώς αναγνωρισμένος εικαστικός Ιγκσάαν Ανταμς, ο οποίος αφού έκανε αισθητή την παρουσία του στην προηγούμενη Μπιενάλε της Βενετίας και πριν αρχίσει την προετοιμασία του για τη συμμετοχή του σε μια έκθεση αφιερωμένη στη σχέση υφάσματος και αφαίρεσης που ετοιμάζει το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, κάνει για πρώτη φορά μια εκθεσιακή στάση στην Ελλάδα. Παρουσιάζει ένα σύνολο έργων του – μέρος του οποίου είναι εν εξελίξει και αποτελεί ανάθεση του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ – στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης «space of togetherness» που επιμελείται η διευθύντρια του ΝΕΟΝ Ελίνα Κουντούρη και πραγματοποιείται σε συνεργασία με τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, Σχολείον της Αθήνας – Ειρήνη Παπά.

Μιγάς, queer, μουσουλμάνος που μεγάλωσε σε χριστιανικό περιβάλλον, ο Ιγκσάαν Ανταμς μιλάει στα «ΝΕΑ» για τις καταβολές του, τον τρόπο που ο διχασμός του ρατσισμού έχει επηρεάσει τη δουλειά του, τις αγωνίες του για τις διεθνείς πολιτικές εξελίξεις και τον ρόλο της τέχνης στο ταραγμένο παγκόσμιο γίγνεσθαι.

«Αν πάτε στο Κέιπ Τάουν σήμερα, βλέπετε ξεκάθαρα ότι η κληρονομιά του απαρτχάιντ είναι ακόμα ορατή. Τα όποια όρια – όπως για παράδειγμα ένας αυτοκινητόδρομος – που υπήρχαν για να διαχωρίζονται οι κοινότητες μεταξύ τους έχουν εξελιχθεί σε ψυχολογικά, κι ας έχουν περάσει 30 χρόνια από την πτώση του καθεστώτος.

Ξέρετε, η κυβέρνηση του απαρτχάιντ, εμάς, τους μιγάδες, μας χρησιμοποιούσε ως φράγμα ανάμεσα στους μαύρους και τους λευκούς και επιχειρούσαν να μας πείσουν πώς μπορούμε να γίνουμε πολίτες πρώτης κατηγορίας αν αλλάξουμε προφορά, αν σπουδάσουμε. Υποθέτω ότι το γεγονός αυτό μας έχει δημιουργήσει την πεποίθηση ότι είμαστε καλύτεροι και φυσικά αυτό έχει δημιουργήσει μεγάλη εχθρότητα και βαθύ ρατσισμό.

«Μπόρεσαν να μας διχάσουν»

Προσπαθώ, λοιπόν, να ξεπεράσω αυτά τα όρια με έναν πολύ απλό τρόπο. Πηγαίνω στα σπίτια των μιγάδων, όπως είμαι εγώ, και των μαύρων και αφαιρώ τα δάπεδα από λινόλεουμ – ένα υλικό συνδεδεμένο με την εργατική τάξη. Ηταν από τα πρώτα πράγματα που απομακρυνόταν από ένα σπίτι, αν η οικογένεια που διέμενε σε αυτό κατάφερνε να εξασφαλίσει καλύτερη οικονομική κατάσταση. Αυτά τα δάπεδα τα αντικαθιστώ με δικά μου έξοδα και εργασία. Εν συνεχεία τα συγκεντρώνω και, όπως τα παραθέτω, εκατοντάδες, το ένα δίπλα στο άλλο, είναι δυσδιάκριτο ποιο προέρχεται από ποια πλευρά της πόλης θέλοντας να δείξω ότι έχουμε πολλές κοινές εμπειρίες και ότι ήμασταν και οι δύο ομάδες περιθωριοποιημένες και καταπιεσμένες. Και είναι λυπηρό που μπόρεσαν να μας διχάσουν σε σημείο που παραμένουμε ακόμα εχθροί» λέει ο 42χρονος καλλιτέχνης, ο οποίος πραγματεύεται το θέμα των ορίων και με τα γλυπτά του που έχει συνθέσει με τα σύρματα για τους χαμηλούς φράκτες των κήπων. Πιστεύει δε ότι τα όρια μπορούν να σπάσουν «αν διαθέσουμε χρόνο να γνωρίσουμε την άλλη πλευρά και να εκτεθούμε αρκετά ώστε οι φόβοι και τα άγχη μας να εξασθενήσουν. Το κλειδί είναι η επικοινωνία».

«Αποτέλεσμα του φόβου»

Ως ένας καλλιτέχνης που έχει ζήσει σε ένα περιβάλλον όπου ο ρατσισμός εκδηλωνόταν στον μέγιστο βαθμό πώς βλέπει την άνοδο της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη και το ενδεχόμενο επανεκλογής Τραμπ στις ΗΠΑ; «Ολα αυτά είναι αποτέλεσμα του φόβου. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι απειλούνται ότι θα χάσουν την ταυτότητα και τον πολιτισμό τους από τους πολιτισμούς των ανθρώπων που έρχονται στον τόπο τους. Πρέπει όμως να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχουν κοινοί εχθροί στους οποίους πρέπει να εστιάζουμε αντί να πολεμάμε μεταξύ μας. Οι πολιτικοί παίζουν με τον φόβο μας. Χειραγωγούν τα συναισθήματά μας για να αποκτήσουν δύναμη. Οι κυβερνήσεις απλοποιούν πολύ τα περίπλοκα προβλήματα, κι αυτό είναι μέρος του ίδιου του προβλήματος. Πιστεύω – και γι’ αυτό είμαι καλλιτέχνης – ότι όσο περισσότερο εκτιθέμεθα στην τέχνη, τόσο, σταδιακά, μπορούμε να αλλάξουμε, διότι η τέχνη είναι συνάμα και θεραπεία και αντίσταση. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η μεγάλη πρόκληση είναι να πείσουμε τον κόσμο να επισκέπτεται γκαλερί, πινακοθήκες, μουσεία, χώρους όπου επιβραδύνεται η σκέψη και μας επιτρέπεται να είμαστε ανοιχτοί στην άντληση πληροφοριών, συνθήκη που θα μας επιτρέψει να καταλάβουμε ότι ο κόσμος θα αλλάξει αν αλλάξει ο καθένας τον εαυτό του. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τους εξωτερικούς παράγοντες, αλλά σίγουρα μπορούμε να ελέγξουμε τι συμβαίνει μέσα μας και πώς μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις».