Τι Τσόρτσιλ, τι Τσάμπερλεν

Αραγε, καθώς μεγαλώνει η χρονική απόσταση από τα ιστορικά γεγονότα, καθώς αποκτούμε περισσότερες πληροφορίες και η έρευνα εισέρχεται σε μεγαλύτερο βάθος, αυτό συνεπάγεται ότι η σκέψη μας γίνεται  καθαρότερη και η κρίση των πρωταγωνιστών δικαιότερη; Η απάντηση είναι: όχι πάντα. Υπάρχουν παράμετροι που δεν μπορεί να αλέσει η μηχανή της ιστορικής ανάλυσης. Τέτοια περίπτωση είναι η σύγκρουση του Ουίνστον Τσόρτσιλ (χρησιμοποιώ την αποδεκτή γραφή, παρόλο που ορθή είναι το «Τσέρτσιλ», όπως και το «Τσέιμπερλεν») με τον πρωθυπουργό Νέβιλ Τσάμπερλεν (1937-1940) με αντικείμενο τη στάση της Βρετανίας έναντι της ναζιστικής Γερμανίας.

Η διαμάχη ανάμεσα στους επικριτές της πολιτικής του «κατευνασμού» (appeasement), που τήρησε ο Τσάμπερλεν έναντι της γερμανικής επιθετικότητας κατά τις παραμονές του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, και στους αποκαλούμενους «αναθεωρητές», που επιχείρησαν να ανασκευάσουν τη σχετική κριτική και να υποβαθμίσουν την εναλλακτική στρατηγική της «αποτροπής» (deterrence), συμπλήρωσε τον φετινό Ιούλιο ογδόντα τέσσερα χρόνια. To πιο πρόσφατο σχετικό βιβλίο είναι η μονογραφία του Τζορτζ Πίντεν (G. C. Peden), ιστορικού, ομότιμου καθηγητή του πανεπιστημίου Στέρλινγκ της Σκωτίας, με τίτλο Churchill, Chamberlain and Appeasement, Κέιμπριτζ 2023.

Δύο είναι οι μείζονες λόγοι που με παρακίνησαν να ασχοληθώ με το θέμα. Ο πρώτος είναι διότι όσα συνέβησαν, ειδικά στη Βρετανία, κατά τις παραμονές του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και κατέληξαν στην πιο αιματηρή σύγκρουση όλων των εποχών αποτελούν, για να υπενθυμίσω τον Θουκυδίδη, παράδειγμα ες αιεί για τις ολέθριες συνέπειες της ανθρώπινης αβελτηρίας. Υποχρέωση όλων μας, και ειδικά των πολιτικών ηγεσιών, είναι να μελετάμε τα γεγονότα εκείνης της κρίσιμης εποχής (o Πολύβιος θα έλεγε: «τις γαρ ούτως υπάρχει φαύλος ή ρᾴθυμος ανθρώπων ος ουκ αν βούλοιτο γνώναι;»), να τα αξιολογούμε με νηφαλιότητα  (κατά τον Τάκιτο «sine ira et studio») και να εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα. Θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να είχαμε παρέμβει «με πεποίθηση και αποφασιστικότητα» (Τσόρτσιλ) για να αποτρέψουμε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, αντί να περιμένουμε το μοιραίο και να προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε εκ των υστέρων ένα fait accompli με πολλαπλάσιο κόστος και πιθανότατα μη αναστρέψιμες συνέπειες.

Ο δεύτερος λόγος είναι ο τρόπος που προσεγγίζει το θέμα ο Πίντεν.  Ο ιστορικός επιχειρεί να προσδώσει την επίφαση της αντικειμενικότητας σε μια τακτική που ακολούθησαν στο παρελθόν οι αποκαλούμενοι «αναθεωρητές». Η τακτική του είναι να παρουσιάζει τα θετικά και τα αρνητικά των εκατέρωθεν απόψεων, ακολουθώντας τη λογική του «ναι μεν αλλά» ή «κοίταξε τι είχε πει παλαιότερα»  ή «δεν ξέρουμε αν ήταν εφικτή μια άλλη πολιτική», κοκ. Το βιβλίο καταλήγει έτσι εξ αντικειμένου στην εξισορρόπηση των αντιθέτων, σε ένα στρογγύλεμα που στόχο έχει να εμπεδώσει την αντίληψη ότι, πρακτικά και ουσιαστικά, δεν υφίστανται διαφορές ανάμεσα στην πολιτική του Τσάμπερλεν και τις εισηγήσεις του Τσόρτσιλ, δηλαδή ανάμεσα στο τι έγινε και τι διαφορετικό θα μπορούσε να είχε γίνει.

Η εμπεδωμένη στην κοινή γνώμη εικόνα για τους δύο πολιτικούς είναι διαμετρικά αντίθετη, όπως την περιγράφει στην εισαγωγή παραστατικά ο ίδιος ο Πίντεν: από τη μια ο «ήρωας», που ηγήθηκε της Βρετανίας τότε που στεκόταν ολομόναχη απέναντι στη ναζιστική Γερμανία και, από την άλλη «ο άνθρωπος του Μονάχου», που επιχείρησε να εξευμενίσει τον Χίτλερ αποδεχόμενος τις εδαφικές απαιτήσεις της Γερμανίας έναντι της Τσεχοσλοβακίας.

Ένοχοι!

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Στις αρχές του Ιουλίου του 1940, δύο μήνες μετά την παραίτηση του Τσάμπερλεν και την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Τσόρτσιλ (10 Μαΐου) και από τον γερμανικό Blitzkrieg κατά της Ολλανδίας, του Βελγίου, της Δανίας και λίγο αργότερα της Γαλλίας, και ένα μήνα από την τραγωδία της Δουνκέρκης, τρεις βρετανοί δημοσιογράφοι (ανάμεσά τους ο μετέπειτα αρχηγός των Εργατικών Μάικλ Φουτ) δημοσίευσαν ένα βιβλίο με τον τίτλο Ένοχοι και συγγραφέα τον «Κάτωνα» (Guilty Men by “Cato”). Το ψευδώνυμο «Κάτων» παρέπεμπε στον ηθικά άμεμπτο και πολιτικά ασυμβίβαστο Ρωμαίο Κάτωνα τον Νεότερο, που προτίμησε να αυτοκτονήσει παρά να παραδοθεί στον Ιούλιο Καίσαρα και έτσι να οφείλει χάρη σε έναν τύραννο. Ο Βιργίλιος τον όρισε δικαιοκρίτη των ψυχών στον Άδη και ο Λουκανός τον εξίσωσε με τους θεούς ως ηθική προσωπικότητα. Έγινε το σύμβολο των υπερασπιστών και των νοσταλγών της ελευθερίας: έτσι τον πρόβαλε ο Δάντης, έτσι τον δεξιώθηκε και ο Σολωμός στην προμετωπίδα του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν»: «Την ελευθερία τραγουδώ που είναι πολύ ακριβή, / όπως γνωρίζει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή».

Το βιβλίο ξεκινά από την Δουνκέρκη και καταλήγει σε αυτήν. Στην κυρίως αφήγηση ανασκοπεί τη βρετανική πολιτική του «κατευνασμού» και τις συνέπειές της κατά τη διάρκεια της θητείας των τριών πρωθυπουργών της δεκαετίας του 1930 (ΜακΝτόναλντ, Μπόλντουιν, Τσάμπερλεν) και επισημαίνει χρονολογίες-κλειδιά που συνδέονται με «ολέθριες» παραλείψεις και πράξεις των εν λόγω κυβερνήσεων, κυρίως με βάσει την κριτική που άσκησε ο Τσόρτσιλ. Ο πρόλογος του βιβλίου (που τον συνοδεύει ένα παράθεμα από ομιλία του Τσόρτσιλ)  παραπέμπει σε ένα επεισόδιο που συνέβη στη Γαλλία το 1793, όταν ένα πλήθος οργισμένων πολιτών εισέβαλε στην Εθνοσυνέλευση και απαίτησε να του παραδώσουν «12 ενόχους». Το βιβλίο έχει ημιδραματοποιημένη μορφή: παρουσιάζει τους «15 ενόχους» για την άσκηση της πολιτικής του «κατευνασμού» ως πρόσωπα του έργου (cast). Ανάλογα με τα γεγονότα, εναλλάσσονται στην αρχή κάθε κεφαλαίου (από τα συνολικά 24: επικός υπαινιγμός;). Η λίστα των ηθοποιών-ενόχων περιλαμβάνει τους τρεις προαναφερθέντες πρωθυπουργούς καθώς και αξιωματούχους των κυβερνήσεών τους. Καταλήγοντας, ο «Κάτων» απευθύνει την εξής έκκληση στο όνομα της εθνικής ενότητας: να αποσυρθούν αυτόβουλα από την πολιτική σκηνή οι «ένοχοι», «συμβάλλοντας έτσι στη νίκη στην οποία προσβλέπουν όλοι με ασυμβίβαστη αποφασιστικότητα».

Το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Victor Gollanz Ltd και, παρά τις αντιδράσεις που συνάντησε στη διανομή, τυπώθηκε συνολικά 24 φορές μέχρι τον Νοέμβριο του 1940 και πούλησε 200.000 αντίτυπα (το 1998 ανατυπώθηκε από τις εκδόσεις Penguin). Το αφήγημά του εμπεδώθηκε έτσι στη λαϊκή συνείδηση, ενώ τα έγκριτα μέσα ενημέρωσης και οι κομματικές ηγεσίες το αντιμετώπισαν με εχθρότητα ή αμηχανία. Για λόγους εθνικής συσπείρωσης και κοινοβουλευτικής επιβίωσης, ο Τσόρτσιλ αποθάρρυνε την αποπομπή των «ενόχων». Μάλιστα στην πρώτη κυβέρνησή του συμπεριέλαβε τον Τσάμπερλεν και τον τέως υπουργό των Εξωτερικών Λόρδο Χάλιφαξ (Lord Halifax), αλλά σε έξι μήνες ο πρώτος απεβίωσε και ο δεύτερος διορίστηκε πρεσβευτής στην Ουάσιγκτον. Μετά τον πόλεμο, ο Τσόρτσιλ κατέγραψε τη στάση του έναντι της χιτλερικής Γερμανίας και την κριτική του στις πολιτικές και τις παραλείψεις του Τσάμπερλεν στον πρώτο τόμο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο οποίος τιτλοφορείται «Η καταιγίδα πλησιάζει» (The Gathering Storm, 1948). Η πρώτη συγκροτημένη απάντηση στον Τσόρτσιλ θα έλθει το 1961 από τον Βρετανό ιστορικό Άλαν Τέιλορ (A. J. P. Taylor), με το βιβλίο του The Origins of the Second World War. Ο Τέιλορ υποστήριξε ότι οι αιτίες του πολέμου πρέπει να αναζητηθούν στην ανασφάλεια που δημιούργησε στη Γερμανία η συνθήκη των Βερσαλλιών και ότι η πολιτική του Τσάμπερλεν υπήρξε λογική και ρεαλιστική μέχρι τον Μάρτιο του 1939. Το λάθος του ήταν οι εγγυήσεις που έδωσε στην Πολωνία και η αποτυχία του να εξασφαλίσει μια βρετανο-σοβιετική συνθήκη, που θα μπορούσε να είχε αποτρέψει τον πόλεμο.

Τα παραπειστικά επιχειρήματα του Πίντεν

Το βιβλίο του Πίντεν είναι το πρώτο που συγκρίνει συστηματικά τον Τσάμπερλεν με τον Τσόρτσιλ στους τομείς των εξωτερικών και της άμυνας, συνεκτιμώντας και τα οικονομικά δεδομένα της προπολεμικής περιόδου. Όμως, κεντρικά επιχειρήματα της σύγκρισης είναι στην ουσία τους παραπειστικά. Έτσι, απαντώντας στις κατηγορίες πολλών ιστορικών ότι ο Τσάμπερλεν δεν ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στον Χίτλερ και ότι δεν προετοίμασε τη χώρα για να αντιμετωπίσει τη γερμανική απειλή, αντιτείνει ότι: «Εντούτοις, ήταν ο Τσάμπερλεν που κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία το 1939 και υποστήριξε την απόφαση του Τσόρτσιλ να συνεχίσει τον πόλεμο το 1940» [Η αλήθεια είναι ότι ακόμη και την ύστατη στιγμή ο Τσάμπερλεν καθυστέρησε την προσυμφωνημένη κήρυξη πολέμου]. Εξευτελιστική για έναν πρωθυπουργό είναι η εκτίμηση του συγγραφέα ότι ο Τσάμπερλεν λάμβανε τεράστιο όγκο πληροφοριών από πολλές πηγές που έδειχναν προς διαφορετικές κατευθύνσεις και έτσι του διέφυγαν τα μηνύματα που αφορούσαν τις πραγματικές προθέσεις του Χίτλερ [Όμως, αντίστοιχες πληροφορίες είχε και ο Τσόρτσιλ]. Και ένας τελευταίος, προσχηματικός ισχυρισμός: «Πολλά από τα επιχειρήματα του Τσόρτσιλ κατά του «κατευνασμού» στηρίζονται στη σιωπηρή παραδοχή ότι οι εναλλακτικές πολιτικές θα είχαν φέρει καλύτερα αποτελέσματα. Όμως, η καθεμιά τους περιλάμβανε ένα φάσμα ενδεχόμενων εκβάσεων, που άφηναν περιθώριο για νόμιμες διαφωνίες». Στην πραγματικότητα ισχύει το ακριβώς αντίθετο: «Αποτελεί γεγονός ότι ο “κατευνασμός” σε όλες τις εκδοχές του ενθάρρυνε την επιθετικότητα των Δικτατόρων και αύξανε την απήχηση που είχαν στον λαό τους» (Τσόρτσιλ).

Η συμφωνία του Μονάχου και ο αυτοθαυμαζόμενος Τσάμπερλεν

Η κορυφαία πράξη της κατευναστικής πολιτικής του Τσάμπερλεν έναντι της ναζιστικής Γερμανίας υπήρξε ασφαλώς η υπογραφή της συμφωνίας του Μονάχου, με την οποία θυσίασε την εδαφική ακεραιότητα της Τσεχοσλοβακίας (και εν τέλει την ανεξαρτησία της) για να ικανοποιήσει τις προσχηματικές διεκδικήσεις του Χίτλερ για τα δικαιώματα των γερμανικής καταγωγής κατοίκων της «Σουδητίας» («Sudetenland»). Δεδομένης και της υπογραφής βρετανο-γερμανικής συνθήκης με όρο την ειρηνική επίλυση των μεταξύ τους διαφορών, ο Τσάμπερλεν επέστρεψε στο Λονδίνο ως θριαμβευτής ανεμίζοντας το έγγραφο της συνθήκης και λέγοντας σε μια έκρηξη (τυπικού) αυτοθαυμασμού: «Αυτό σημαίνει ειρήνη στην εποχή μας!». Λίγους μήνες αργότερα ο Χίτλερ θα καταλάβει ολόκληρη την Τσεχοσλοβακία.

Ο εξευτελισμός της Βρετανίας (και της Γαλλίας που συνυπέγραψε τη συμφωνία) υπήρξε ολοκληρωτικός. Δεν ήταν μόνο τα τρία ταξίδια του πρωθυπουργού στη Γερμανία – και ένα τέταρτο του Χόρας Γουίλσον (Horace Wilson), του alter ego του πρωθυπουργού, του «δημόσιου υπαλλήλου που συνέβαλε στην πρόκληση του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου» σύμφωνα με τον υπότιτλο του γνωστού βιβλίου του Έιντριαν Φίλιπς (Adrian Phillips) – και η έλλειψη στοιχειώδους διορατικότητας εκ μέρους του Τσάμπερλεν, δεδομένου ότι ο Χίτλερ δεν είχε τηρήσει καμιά από τις προηγούμενες υποσχέσεις του (με πιο πρόσφατη περίπτωση την προσάρτηση της Αυστρίας). Ήταν, επιπλέον, ο ωμός εκβιασμός που ασκήθηκε στους Τσεχοσλοβάκους να αποδεχτούν τη συμφωνία (σημειωτέον ότι δεν ήταν καν συμβαλλόμενο μέρος).

Ο Πίντεν αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τη δυνατότητα κάθε εναλλακτικής στρατηγικής. Αναρωτιέται αν θα ήταν καλύτερο να κρατήσει η Βρετανία αποφασιστική στάση έναντι του Χίτλερ το 1938, αντί να κερδίσει ένα χρόνο για να ολοκληρώσει την αεράμυνά της, ή ποια βοήθεια θα μπορούσαν να προσφέρουν στην Τσεχοσλοβακία οι Σοβιετικοί, οι Γάλλοι και οι Βρετανοί. Αυτά και άλλα ερωτήματα εκκινούν από τη βεβαιότητα ότι η στρατηγική της «αποτροπής» θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε άμεση πολεμική σύγκρουση. Εδώ ακριβώς φαίνεται πόσο ανεπαρκής είναι η ανάλυση αυτού του τύπου να κατανοήσει ότι οι πολιτικές αποφάσεις σε κρίσιμες ιστορικές περιστάσεις δεν μπαίνουν στο ζύγι της επιστημονικής ακρίβειας αλλά αξιολογούνται με βάση τη διορατικότητα των ηγετών.

Και για του λόγου το αληθές, παραθέτω το εξής περιστατικό (που παραλείπεται στο βιβλίο του Πίντεν). Όταν στη Δίκη της Νυρεμβέργης ρωτήθηκε ο στρατάρχης Κάιτελ αν ο Χίτλερ θα είχε επιτεθεί στην Τσεχοσλοβακία εφόσον η Δύση στεκόταν στο πλευρό της, αυτός απάντησε: «Και βέβαια όχι. Δεν είχαμε την απαιτούμενη στρατιωτική ισχύ. Ο στόχος της συμφωνίας του Μονάχου ήταν να πετάξουμε τη Ρωσία εκτός, να κερδίσουμε χρόνο και να ολοκληρώσουμε τον εξοπλισμό μας».