Το άγνωστο παρασκήνιο της 3ης Σεπτέμβρη

Το άγνωστο παρασκήνιο της 3ης Σεπτέμβρη

Μεγάλη ημέρα η σημερινή. Οχι γιατί, τέλος τα ψέματα, «καθαρίσαμε», όπως «καθαρίσαμε», τις εκκρεμότητες με το καλοκαίρι, κι από σήμερα… «κάθε κατεργάρης στον πάγκο του», κι εγώ στον δικό μου (χαιρετώ σας, έναν προς έναν, υγιαίνετε και αγαλλιάσθε), αλλά γιατί μια μέρα σαν τη σημερινή, ολοκληρωνόταν ένα ιστορικό κείμενο. Το πιο σοβαρό, πολιτικό, και συνάμα οραματικό κείμενο, που σημάδεψε τη νεότερη πολιτική ιστορία της χώρας, και μισό αιώνα τώρα, παραμένει αξεπέραστο. Κι όχι μόνο αξεπέραστο, αλλά και ανθεκτικό, ίδιος γρανίτης, στον χρόνο. Και τόσο επίκαιρο – στις μέρες μας δε; Οσο δεν λέγεται.

Αναφέρομαι φυσικά στη Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη, της οποίας τις τελικές πινελιές, τις έβαζε σαν σήμερα, ο ίδιος ο Ανδρέας, μαζί με τον σπουδαίο λογογράφο του Αντώνη Στρατή, στο γραφείο του, στο Καστρί. Ο Στρατής, όπως και ο Δημήτρης Μαρούδας, ο άνθρωπός του επί του Τύπου, είχαν την τελική ματιά πάνω σε ένα κείμενο, το οποίο «δουλευόταν» τουλάχιστον έναν μήνα πριν. Οι δύο αυτοί, μαζί με την Τιτίνα Πανταζή τη γραμματέα του, στελέχωναν το γραφείο του, στην οδό Σουηδίας, προχουντικά, και τους είχε απόλυτη εμπιστοσύνη.

Επανέρχομαι όμως στη μικρή ιστορία του κειμένου της ιστορικής Διακήρυξης, που πολλοί ενδεχομένως θα πιστεύουν είτε ότι ήταν ένα κείμενο του ίδιου του Ανδρέα, είτε ότι γράφτηκε εν μία νυκτί, στο «πόδι», και απλώς, πιάνοντας τον παλμό της εποχής, κατάφερε να περάσει στην ιστορία. Οχι. Οπως προανέφερα, το κείμενο δουλευόταν τουλάχιστον έναν μήνα πριν. Οταν ο Ανδρέας πεπεισμένος πλέον ότι «χούντα τέλος», και έπειτα από έντονες και εντατικές τηλεφωνικές συνομιλίες με τους ανθρώπους του στην Αθήνα (τον Γ. Χαραλαμπόπουλο, τον Γ. Αλευρά, τον Αντώνη Λιβάνη, τον Μένιο Κουτσόγιωργα, τον Γιώργο Κατσιφάρα, τον Γιάννη Σκουλαρίκη κ.ά.) αποφάσιζε όχι μόνο να επιστρέψει στην Ελλάδα, αλλά και να μετατρέψει το αντιστασιακό ΠΑΚ σε μια ευρύτερη δημοκρατική παράταξη, η οποία θα διεκδικούσε την ψήφο του ελληνικού λαού.

Η αποφασιστική σύσκεψη έγινε στα τέλη του Ιουλίου του 1974, στο Βίντερτουρ της Ελβετίας, με την παρουσία μερικών δεκάδων στελεχών από το ΠΑΚ εξωτερικού (εκπροσωπήθηκαν στελέχη από τις σκανδιναβικές χώρες, την Ιταλία, τη Βρετανία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ, τον Καναδά και τη Γερμανία). Και ήταν καθοριστική. Ο Ανδρέας δέχτηκε χωρίς ιδιαίτερες αντιρρήσεις την άποψη της μετατροπής του ΠΑΚ σε έναν πολιτικό φορέα ο οποίος θα εκπροσωπούσε όλο το φάσμα των μη προνομιούχων Ελλήνων, και στην πρώτη γραμμή θα είχε τα στελέχη που ανέδειξε η αντιχουντική πάλη.

Μαζί με το «προχωράμε» έπεσε στο τραπέζι και η ιδέα της Διακήρυξης. Η σύνταξή της ανατέθηκε σε μια επιτροπή στελεχών του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΚ, στην οποία μετείχαν οι Γιώργος Τσουγιόπουλος, Κίμων Κουλούρης, Μιχάλης Χαραλαμπίδης, Δαμιανός Βασιλειάδης, Γιώργος Παπαγιαννόπουλος, Γιάννης Ζαφειρόπουλος, Σωτήρης Κωστόπουλος.

Οι συσκέψεις (τρεις ή τέσσερις τον αριθμό) για το κείμενο της Διακήρυξης πραγματοποιήθηκαν στο γραφείο που διέθετε ήδη στο Μόναχο, ως επικεφαλής του ΠΑΚ Γερμανίας, ο Ακης Τσοχατζόπουλος.

Το βασικό κείμενο ουσιαστικά ολοκληρώθηκε μέσα σε δέκα ημέρες.

Εν συνεχεία δόθηκε στον Κίμωνα Κουλούρη, ο οποίος ως επικεφαλής του ΠΑΚ Βρετανίας, ανέλαβε να το παραδώσει στον Ανδρέα, κατά τη διάρκεια της επιστροφής του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ στην Ελλάδα, στις 16 Αυγούστου του 1974.

Ο Ανδρέας, το διάβασε στο αεροπλάνο, το βρήκε εν πολλοίς «καλό», αλλά έκρινε ότι ήθελε περαιτέρω επεξεργασία, ένα «ρετουσάρισμα».

Το έργο αυτό, το ανέθεσε, με την επιστροφή του στην Αθήνα, στον καθηγητή Μανώλη Παπαθωμόπουλο και στους Γιάννη Ζαφειρόπουλο και Δαμιανό Βασιλειάδη, οι οποίοι στο μεταξύ είχαν επιστρέψει κι εκείνοι στην Ελλάδα.

Παρά το γεγονός ότι οι τρεις αυτοί επεξεργάζονταν το τελικό κείμενο, επί του αρχικού κειμένου, ζητήθηκε η άποψη, και δόθηκαν σημεία, και από εγχώρια στελέχη του αντιδικτατορικού αγώνα, όπως ο Θανάσης Τσούρας και ο Κώστας Λαλιώτης.

Με μικρές προσθαφαιρέσεις στο αρχικό κείμενο, που ανήγγειλε τη δημιουργία του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος, η Διακήρυξη ανέφερε ότι με την ίδρυσή του, το Κίνημα θα επιδιώξει την Εθνική Ανεξαρτησία, τη Λαϊκή Κυριαρχία, την Κοινωνική Απελευθέρωση και τη Δημοκρατική Διαδικασία.

Η Διακήρυξη παραδόθηκε στον Ανδρέα «έτοιμη» τη 2α Σεπτεμβρίου. Την καθαρόγραψε στο Καστρί η Αγγέλα Κοκκόλα, η γραμματέας του, που τον ακολούθησε σε όλη την πορεία της εξορίας του, και εν συνεχεία με τη βοήθεια ενός «συντρόφου» που δούλευε σε φωτοτυπείο στους Αμπελοκήπους, η Κοκκόλα, με τον γιο του Ανδρέα, Γιώργο, τον μετέπειτα πρωθυπουργό, έβγαλαν το κείμενο φωτοτυπίες για να μοιραστεί την επομένη στα ιδρυτικά μέλη ώστε να την προσυπογράψουν.

Καθόλου τυχαία δεν ήταν και η επιλογή της 3ης του Σεπτέμβρη, ως ημερομηνία αναγγελίας της δημιουργίας του νέου κόμματος. Ο Ανδρέας ήθελε να συνδέσει τη γέννηση του ΠΑΣΟΚ με την Επανάσταση της 3ης του Σεπτέμβρη του 1843 στην Πλατεία Συντάγματος, όπου λαός και αγωνιστές της του ’21, απαίτησαν από τον βασιλέα Οθωνα συνταγματικό χάρτη για τη χώρα.

Εντελώς τυχαίο πάντως ήταν το γεγονός ότι η αίθουσα που βρέθηκε για να γίνει η αναγγελία της ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ ήταν στο ξενοδοχείο King’s Palace, στη γωνία των οδών Πανεπιστημίου και Κριεζώτου, εκεί όπου σήμερα στεγάζεται το ξενοδοχείο Athens Capital Center Hotel.

Ηταν το μόνο ξενοδοχείο στην περιοχή του κέντρου, που είχε διαθέσιμη αίθουσα, προκειμένου να πραγματοποιηθεί η εκδήλωση.

Σε αυτήν κλήθηκαν και παρευρέθηκαν περί τα 150 στελέχη, από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ο Ανδρέας, για λόγους που προφανώς είχαν να κάνουν με το ύφος του νέου κόμματος, απέφυγε να εμφανιστεί με κοστούμι και γραβάτα. Με ό,τι δηλαδή θα θύμιζε την προδικτατορική, δημόσια, εικόνα του. Φορούσε ένα πουκάμισο, με ανοιχτό το πάνω κουμπί, και με στεντόρεια φωνή, τονίζοντας μία μία τις λέξεις (χωρίς να ξεφύγει ούτε κατά ένα «και» από το κείμενο – αυτή άλλωστε ήταν και η συμφωνία με τις ομάδες που θα αποτελούσαν τον πυρήνα του νέου κόμματος) ανήγγειλε: «Ανακοινώνουμε σήμερα την εκκίνηση ενός νέου πολιτικού Κινήματος που πιστεύουμε ότι εκφράζει τους πόθους και τις ανάγκες του απλού Ελληνα, ενός Κινήματος που να ανήκει στον αγρότη, τον εργάτη, τον βιοτέχνη, τον μισθωτό, τον υπάλληλο, στη θαρραλέα και φωτισμένη νεολαία μας»…

Η Διακήρυξη έπειτα από λίγες ημέρες τυπώθηκε σε βιβλιαράκι, μικρού σχήματος, από τον φιλικό προς το Κίνημα, εκδότη Καρανάση.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι και η ιστορία γύρω από το όνομα του ΠΑΣΟΚ. Το οποίο αρχικά ζητήθηκε (ύστερα από εντολή του Ανδρέα) με παραίνεση του Μαρούδα προς τους πολιτικούς συντάκτες, να αναφέρεται ως… ΠΣΚ.

Είχε προηγηθεί ένας έντονος εσωτερικός διάλογος μεταξύ διαφόρων στελεχών. Τα προερχόμενα από το παραδοσιακό Κέντρο στελέχη ζητούσαν να αναφέρεται στον τίτλο η λέξη κόμμα αντί για κίνημα, διότι δεν ήθελαν να δημιουργηθούν αρνητικοί συνειρμοί στην κοινωνία. Υπήρξε και συμβιβαστική πρόταση, λέγεται πως την είχε διατυπώσει ο Λιβάνης, να ονομαστεί «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα για την Αναγέννηση της Ελλάδας». Αλλά απορρίφθηκε διότι αρκετοί, και ο Ανδρέας, φοβήθηκαν ότι θα γίνονταν αναφορές στη χούντα, που χρησιμοποιούσε συχνά τον όρο αναγέννηση. Στον Λιβάνη «καταλογίζεται» επίσης ότι εισηγήθηκε ως εναλλακτική πρόταση την αντικατάσταση του όρου «σοσιαλιστικό» με τη λέξη «δημοκρατικό». Δεν πέρασε όμως, ούτε και αυτό. Τελικά, τη σημερινή του ονομασία το ΠΑΣΟΚ, την οφείλει – αποδεδειγμένα – στον Σταύρο Ψυχάρη. Που σε ένα κομμάτι του στο «ΒΗΜΑ» για το νέο κόμμα (εργαζόταν τότε ως πολιτικός συντάκτης), αποκάλεσε το ΠΣΚ «Πασοκ»!

Η ονομασία άρεσε στον Ανδρέα, και έτσι καθιερώθηκε, αντικαθιστώντας όμως τα πεζά γράμματα του Ψυχάρη, με κεφαλαία.