Ηγεσία σε ένα περιβάλλον ριζικών αλλαγών

Μιλάμε στις ημέρες μας για «κρίση ηγεσίας». Ποιο όμως είναι το περιεχόμενο ενός τέτοιου ισχυρισμού; Οι κοινωνίες βρίσκονται χωρίς καθοδήγηση και δίχως προσωπικά παραδείγματα για να ακολουθήσουν. Δεν υπάρχουν ευδιάκριτοι ορίζοντες σκιαγραφημένοι ώστε να εμπνέουν τη λαϊκή ψυχή και να χρησιμεύουν ως στόχοι για το μέλλον. Η ηγεσία στις ημέρες μας παίρνει ιδιαίτερες διαστάσεις διότι οι λύσεις στα όποια προβλήματα δεν είναι εύκολες και οι κοινωνίες μας γίνονται όλο και περισσότερο περίπλοκες. Επίσης, όσες πρωτοβουλίες κι αν πάρει ένας ηγέτης θα αντιμετωπίσει ανένδοτη αντίσταση, προσωπικές επιθέσεις και συχνά βρώμικο πόλεμο υπονόμευσης της ηθικής του υπόστασης και της προσωπικότητάς του.

Πολλοί από τους ξεχωριστούς ηγέτες του παρελθόντος είναι πολύ αμφίβολο αν θα μπορούσαν στη σημερινή εποχή να δείξουν και πάλι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους και να ξεχωρίσουν. Με την έκρηξη των επικοινωνιών, τα κοινωνικά δίκτυα, το Ιντερνετ, τα κινητά τηλέφωνα με τις ενσωματωμένες συσκευές βίντεο και τόσα άλλα είναι σαν ο κόσμος να έχει φτιαχτεί ώστε οι προσωπικότητες να «μικραίνουν» και να μην είναι σε θέση να ξεχωρίσουν. Δεν υπάρχουν, παρά πολύ σπάνια, εύκολες λύσεις σε δύσκολα προβλήματα κι εύκολες απαντήσεις σε σημαντικά ερωτήματα. Οι σωστοί ηγέτες είναι αυτοί που σχεδόν πάντα καθοδηγούνται από αδιαπραγμάτευτες αξίες και κινητοποιούνται από πιστεύω σε κάποιους στόχους. Παράλληλα όμως ζουν στον πραγματικό κόσμο και καταλαβαίνουν καλά τι γίνεται γύρω τους. Νιώθουν δηλαδή τους κινδύνους κι αξιολογούν την πραγματικότητα.

Στην εποχή μας σπάνια ο ηγέτης θα αναδειχθεί ως ο ήρωας που παίρνει πάνω του τις ευθύνες κι αποφασίζει μόνος για το καλό της κοινωνίας. Ρόλος του είναι να δίνει το παράδειγμα, να δείχνει τον δρόμο και να καθοδηγεί. Στη σημερινή εποχή των δύσκολων λύσεων η ηγεσία οφείλει να δείχνει τον δρόμο της αναπροσαρμογής συμπεριφορών και της αναζήτησης καινούργιων αξιακών συστημάτων. Δεν ταιριάζουν στην εποχή μας λογικές εύκολων μαζικών λύσεων – που δεν πρόκειται να φέρουν κανένα αποτέλεσμα. Δεν υπάρχουν καταστάσεις που αντιμετωπίζονται με απλές κι εύκολες διεξόδους. Δεν είναι σαν τις ασθένειες που ένα χάπι μπορεί να κάνει τον ασθενή περδίκι. Δεν ξεπερνιέται ένα καρδιακό πρόβλημα με απλή φαρμακευτική αγωγή. Απαιτείται αλλαγή συνηθειών και διαφορετικός τρόπος ζωής για να υπάρξει αποτέλεσμα. Στην πολιτική αυτό σημαίνει υιοθέτηση διαφορετικών συμπεριφορών και άλλου συστήματος αξιών. Ισως και αλλαγή παραδείγματος. Αυτό προϋποθέτει επιμονή, υπομονή και μεγάλο κόπο. Και προπάντων, ηγεσία που να βρίσκεται μπροστά και να δείχνει τον δρόμο.

Στις δύσκολες ημέρες που διανύουμε ο ρόλος του ηγέτη είναι ακανθώδης και δύσκολος. Με τον εξονυχιστικό έλεγχο που ασκούν επάνω του τα ΜΜΕ η ζωή του είναι μια συνεχής μετακίνηση από το άγχος στην ανασφάλεια. Σπάνιες είναι οι στιγμές της χαράς, της ηρεμίας και της ικανοποίησης. Και όμως η κοινωνία τον έχει ανάγκη για την επιβίωσή της. Οπως έχει γράψει ο καθηγητής του Χάρβαρντ Heifetz, μαζί με τον Marty Linsky, η σύγχρονη ηγεσία οφείλει να είναι προσαρμόσιμη (adaptive) ώστε και οι κυβερνήσεις να είναι σε θέση να ξεσκουριάσουν τους γερασμένους μηχανισμούς τους και να αγκαλιάσουν τις αλλαγές που γίνονται στην κοινωνία. Το στάτους κβο είναι πια ανάγκη να εγκατασταθεί στο παρελθόν. Ο πειραματισμός με νέες τεχνικές, αντιλήψεις και μεθόδους είναι απαραίτητος για να κατακτηθεί το μέλλον. Αυτό όμως προϋποθέτει προθυμία καινοτομιών και, κυρίως, αλλαγή συμπεριφοράς. Από όλους. Από ηγέτες αλλά και από τους πολίτες.