Τα σημειωματάρια της Αν

Αυτό που φρίκαρε περισσότερο την Αν Κάρσον όταν διαγνώστηκε με Πάρκινσον ήταν ο αποσυντονισμός του γραφικού της χαρακτήρα. Της άρεσε πάντα να γράφει με το χέρι, να γεμίζει τετράδια με σημειώσεις, το έκανε κάθε μέρα, δεκαετίες ολόκληρες. Διασκέδαζε να διαβάζει ότι ο γραφικός χαρακτήρας προδίδει στοιχεία της προσωπικότητάς σου: αν τα γράμματα έχουν κλίση προς τα δεξιά κουβαλάς μεγάλη επιρροή από τον πατέρα σου, αν οι τόνοι φεύγουν προς τα αριστερά είσαι αναβλητικός τύπος. Eνιωθε πως ο γραφικός χαρακτήρας σε βοηθάει να βγάζεις προς τα έξω πράγματα που έχεις μέσα σου, το εσωτερικό σου τοπίο όπως έλεγε ο βικτωριανός ποιητής Τζέραλντ Μάνλεϊ Χόπκινς, με σκοπό να δείξεις, να εκφραστείς, να επικοινωνήσεις.

Τα ξέρουμε τα σημειωματάρια της καναδής ποιήτριας, μεταξύ άλλων από την Ομορφιά του συζύγου: «Ξέρεις, πριν από χρόνια υπήρξα παντρεμένη και όταν έφυγε ο σύζυγός μου πήρε τα σημειωματάριά μου./ Σπιράλ σημειωματάρια./ Ξέρεις, εκείνο το ψυχρό ύπουλο ρήμα γράφω./ Του άρεσε να γράφει, δεν του άρεσε να βάζει σε κίνηση/ τις σκέψεις μόνος του./ Επαιρνε ό,τι άρχιζε και το ολοκλήρωνε για τους δικούς του σκοπούς, για παράδειγμα σε μια τσέπη βρήκα μια επιστολή που άρχισε να γράφει/ (στην τότε ερωμένη του)/ η οποία περιλάμβανε μια φράση που είχα αντιγράψει από τον Ομηρο (…) (μετάφραση Ευτυχία Παναγιώτου και Δημήτρης Αθηνάκης, εκδ. Πατάκης).

Kαι ο δικός της σύζυγος, όχι μόνο ο πρωταγωνιστής του ποιήματος, πήρε μαζί του όλα της τα σημειωματάρια όταν έφυγε, έστω κι αν στη συνέχεια τα επέστρεψε. Ετσι κι αλλιώς, εκείνη συνέχισε να γράφει. Και ξαφνικά, το ένα γράμμα άρχισε να πηγαίνει προς τη μια μεριά και το άλλο προς την άλλη. Tα φωνήεντα έμοιαζαν με μια άμορφη μάζα, γράφει σε ένα συγκλονιστικό της κείμενο στο τελευταίο τεύχος του London Review of Books. Από την ντροπή της, έσβηνε παραγράφους ολόκληρες. Είχε τα πρώτα συμπτώματα της ασθένειας που ο Τζέιμς Πάρκινσον αποκάλεσε πριν από δύο αιώνες «τρομώδη παράλυση».

Περίεργο πράγμα ο εγκέφαλος. Οπως σημειώνει ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Νόρμαν Ντόιτζ στο βιβλίο του Ο εγκέφαλος που αυτομεταβάλλεται (2007), κάθε κύτταρο στο σώμα μας περιλαμβάνει όλα τα γονίδιά μας, δεν ενεργοποιούνται όμως ούτε εκφράζονται όλα τα γονίδια. Οταν ενεργοποιείται ένα γονίδιο, δημιουργεί μια νέα πρωτεΐνη που μεταβάλλει τη δομή και λειτουργία του κυττάρου. Η Πάρκινσον όμως απενεργοποιεί ορισμένα γονίδια στα εγκεφαλικά κύτταρα. Κι έτσι η πρωτεΐνη από την οποία εξαρτάται ο γραφικός χαρακτήρας του εγκεφάλου πάει περίπατο.

Υπάρχει η δυνατότητα να γεννηθούν νέοι νευρώνες που αντικαθιστούν αυτούς που έχουν χαθεί ή να αφυπνιστούν εκείνοι που έχουν επιβραδύνει ή σταματήσει; Οι νευρολόγοι πιστεύουν πως ναι. Κι ένας τρόπος είναι η πυγμαχία. Η Κάρσον προπονείται τρεις φορές την εβδομάδα. Στην ομάδα της όλοι πάσχουν από Πάρκινσον, σε διάφορα στάδια. Ξεκινούν με διατάσεις. Σηκώνουν βάρη. Ρίχνουν γροθιές στον αέρα. Ξαφνικά, ο προπονητής φωνάζει: «Ολοι τα γάντια σας!» Τρέχουν τότε όλοι στα ντουλαπάκια τους να πάρουν τα γάντια της πυγμαχίας. Το ένα το φοράνε εύκολα. Αλλά για το άλλο χρειάζονται βοήθεια, το άτιμο το χέρι τρέμει. «Μη χρησιμοποιείτε τα δόντια σας!» φωνάζει ο προπονητής.

Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια – σημειώνει η 74χρονη ποιήτρια – είναι πως όταν κάποιος σου βάζει το γάντι, είναι αδύνατον να φέρεις στο μυαλό σου εκείνη τη μαύρη πύλη. Δεν καταλαβαίνει τον λόγο. Κι αν ρώτησε τους άλλους που προπονούνται μαζί της, μάλλον δεν θα πήρε απάντηση. Αυτό που ξέρει είναι πως όταν προσπαθεί να κάνει μια πολύπλοκη κίνηση στο μποξ (αριστερό τζαμπ, δεξί κρος, αριστερό χουκ, δεξί άπερκατ), νιώθει τους νευρώνες στον εγκέφαλό της να αγωνίζονται και να προσπαθούν. Πραγματικά το νιώθει.

Kι εκείνη αγωνίζεται, όχι μόνο οι νευρώνες. Σύμφωνα με τα εγχειρίδια, αν θέλει ένας ασθενής με Πάρκινσον να εμποδίσει ή να καθυστερήσει την κατάρρευση των νευρώνων στον εγκέφαλο, πρέπει να είναι συνεχώς συγκεντρωμένος σε ενέργειες όπως το περπάτημα, το γράψιμο, το βούρτσισμα των δοντιών. Αν, ας πούμε, η Κάρσον δεν δώσει προσοχή όταν βουρτσίζει τα δόντια της, η οδοντόβουρτσα κινείται πάνω – κάτω ανεξέλεγκτα, κτυπώντας τα χείλη και τα ούλα της. Αν όμως συγκεντρωθεί, καταφέρνει να ελέγξει το τρέμουλο.

Η συγκέντρωση είναι το παν. Ο αγώνας είναι το παν. Μόνο που ώρες ώρες την πιάνει το παράπονο. Γιατί, όπως λέει, είναι άλλο να αγωνίζεσαι να μάθεις αρχαία ελληνικά – και τι σπουδαίες μεταφράσεις δέκα αρχαίων ελληνικών τραγωδιών έχει κάνει! – και άλλο να αγωνίζεσαι να είσαι συγκεντρωμένος σε κάθε στιγμή κάθε σου φυσικής δραστηριότητας.

Aν Κάρσον (1950 – )

Μια άσκηση ταπεινότητας

Η μητέρα της τούς απαγόρευε να περπατούν προς τα πίσω, έγραψε η Αν Κάρσον το 1992. «Ετσι περπατούν οι νεκροί, έλεγε. Από πού της κατέβηκε/ μια τέτοια ιδέα; Ισως από μια κακή μετάφραση./ Οι νεκροί εξάλλου δεν περπατούν προς τα πίσω, περπατούν πίσω μας./ Δεν έχουν πνευμόνια και δεν μπορούν να μας φωνάξουν/ αλλά πολύ θα το ‘θελαν να γυρίσουμε να τους κοιτάξουμε./ Είναι θύματα του έρωτα, πολλοί απ’ αυτούς.» («Λίγα λόγια για να περπατάς προς τα πίσω», από το βιβλίο της Αν Κάρσον «Λίγα λόγια», μετάφραση Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκης). Πάνω από τριάντα χρόνια αργότερα, η ποιήτρια θα ανακάλυπτε πως μια αρρώστια, αν δεν της απαγορεύει, πάντως τη δυσκολεύει, να περπατήσει και προς τα μπρος. Κι αυτό δεν είναι τo μόνο. «Το να γράψω με στυλό το παραπάνω κείμενο σε ένα σημειωματάριο», σημειώνει, «ήταν μια άσκηση ταπεινότητας».