Κάθε κοινωνία ζυγίζει τα έργα του παρελθόντος με νέες οπτικές

Διαβάζω την ερώτησή σας ως αγωνία για το πόσο αυταρχικοί μπορεί να γινόμαστε στην προσπάθειά μας να αποτινάξουμε την καταπίεση από κάθε λογής αυταρχισμούς του παρελθόντος μας. Και χωρίς να είμαι καθόλου πιο ειδική από τους περισσότερους αναγνώστες της εφημερίδας σας, διατυπώνω κάποιες λίγες σκέψεις σχετικά.

Εχω την αίσθηση πως η ελληνική κοινωνία είναι, παρά τα φαινόμενα, σχετικά ανεκτική κι ίσως πιο ψύχραιμη από πολλές άλλες δυτικές κοινωνίες, σε σχέση με το πώς αντιλαμβάνεται το παρελθόν ως πολιτισμικό σώμα. Επίσης, καθώς δεν είμαστε, και το ξέρουμε καλά, κυρίαρχη κουλτούρα, δεν νιώθουμε πως κουβαλάμε το βάρος της ευθύνης να είμαστε οι ταγοί στην όποια νέα κατάσταση πραγμάτων. Οπότε δεν ξεσκονίζουμε τη λογοτεχνία, την τέχνη και τον στοχασμό του παρελθόντος με τον ίδιο τρόπο.

Κάθε εποχή επαναπροσδιορίζει τη σχέση της με το παρελθόν, γυρίζει πίσω για να ανακαλύψει κομμάτια του άγνωστα, εγκαταλείπει άλλα, για μικρό ή μεγάλο διάστημα, κρίνει τα έργα του παρελθόντος, κυρίως αυτά που θεωρεί πως υπήρξαν οι φορείς των κυρίαρχων λόγων, και τα ζυγίζει υπό νέες οπτικές. Και γι’ αυτό ποιος μπορεί, συμφωνεί ή διαφωνεί με τις κατά περίπτωση αναγνώσεις και κρίσεις, να ανησυχήσει; Το αντίθετο. Είναι μια διαδικασία σχεδόν φυσική, που σημαίνει σχεδόν απαραίτητη.

Η δαιμονοποίηση, η λογοκρισία ως διόρθωση στο όποιο όνομα, είναι που φαντάζει απειλητική, όχι για το παρελθόν, αλλά για το παρόν και το μέλλον. Απειλητική για τη νοοτροπία που διαμορφώνουμε, για την αντίληψή μας για το τι είναι τέχνη, για την ίδια την ιδέα που διαμορφώνουμε για την έννοια  ελευθερίας της έκφρασης αλλά και για την ίδια την έννοια του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού (ποιος μπορεί να διορθώνει/αλλάζει το έργο κάποιου που δεν είναι εν ζωή;). Αλλά και για το τι σημαίνει για μας πολιτισμός του παρελθόντος. Ποιος μας λέει, επίσης, πως οι άνθρωποι που έχουν υποφέρει, που ανήκουν σε ομάδες που έχουν για αιώνες υποφέρει, φοβούνται τα έργα αυτού του παρελθόντος; Πώς θα αντιδιαστέλλουμε ακόμη ακόμη και το σήμερα με το παρελθόν, που θέλουμε να αλλάξουμε, αν αυτό το τελευταίο το διορθώσουμε στο όποιο όνομα;

Ξαναδιάβασα πρόσφατα ένα πολύ σπουδαίο βιβλίο γραμμένο πενήντα χρόνια πριν. Το θαύμασα και σκέφτηκα πως δικαίως διαβάζεται αδιάλειπτα πενήντα χρόνια τώρα. Συζητώντας με τον συγγραφέα, του μετέφερα τον ανανεωμένο μου ενθουσιασμό, σχολιάζοντας ένα σημείο που θα μπορούσε να ενοχλήσει κάποιους σήμερα. Δεν θα το γράφατε έτσι σήμερα, αλλά αυτό το βιβλίο γράφτηκε το 1974, θα ήταν σχεδόν ζαβολιά να το αλλάζατε, σωστά; Εννοείται, αυτό το βιβλίο γράφτηκε τότε, ανήκει στο τότε, με ό,τι αυτό σημαίνει, μου απάντησε χαμογελώντας.

Η Αννα Πατάκη είναι εκδότρια