Λουί Αλτουσέρ:{CR}«Μάθαινα “εξ ακοής”»

«Ασκούσα το λειτούργημα του καθηγητή φιλοσοφίας, αισθανόμουν όλο και περισσότερο φιλόσοφος, σε πείσμα όλων των ενδοιασμών μου.

Προφανώς η φιλοσοφική μου μόρφωση επί των φιλοσοφικών κειμένων ήταν μάλλον περιορισμένη. Γνώριζα καλά τους Ντεκάρτ, Μαλεμπράνς, κάπως τον Σπινόζα, καθόλου τον Αριστοτέλη, τους σοφιστές και τους στωικούς, αρκετά καλά τον Πλάτωνα, τον Πασκάλ, καθόλου τον Καντ και μόνο χωρία του Μαρξ που είχα διαβάσει πολύ προσεκτικά. Φτιάχτηκε ωστόσο ένας μύθος για τον τρόπο που μάθαινα και γνώριζα τη φιλοσοφία. Όπως μου αρέσει να επαναλαμβάνω, μάθαινα «εξ ακοής» (η πρώτη μορφή γνώσης κατά τον Σπινόζα): από τον Ζακ Μαρτέν, πιο καλλιεργημένο από μένα, από τους φίλους μου, αρπάζοντας την τάδε ή δείνα πρόταση στον αέρα, τέλος από τις παρουσιάσεις θεμάτων και εργασιών των μαθητών μου. Να μαθαίνω «εξ ακοής» το οτιδήποτε έγινε αλαζονικά ζήτημα τιμής, πράγμα που με διέκρινε απ’ όλους τους πανεπιστημιακούς φίλους μου, πολύ πιο μορφωμένους από μένα. Κι αυτή τη συνήθεια την επαναλάμβανα παραδοξολογώντας προκλητικά για να προκαλέσω είτε την έκπληξη του το θαυμασμό (!) είτε τη δυσπιστία των τρίτων, προς μεγάλη μου σύγχυση και υπερηφάνεια μαζί.

Είχα ωστόσο μιαν άλλη, πολύ δική μου, ικανότητα. Ξεκινώντας από μια απλή διατύπωση αισθανόμουν ικανός (τι αυταπάτη!) να ανασυνθέσω, αν όχι τη σκέψη, τουλάχιστον την τάση και τον προσανατολισμό ενός συγγραφέα ή ενός βιβλίου, που ωστόσο δεν είχα διαβάσει. Διέθετα φαίνεται μιαν ορισμένη δόση διαίσθησης και κυρίως μιαν ικανότητα προσέγγισης, δηλαδή θεωρητικής αντίθεσης, που μου επέτρεπε να ανασυνθέσω αυτό που σκεφτόμουν ότι ήταν η σκέψη ενός συγγραφέα συγκρίνοντάς τον με άλλους συγγραφείς προς τους οποίους ερχόταν σε αντίθεση. Ενεργούσα με βάση τις αντιθέσεις και τις διακρίσεις, μέθοδο που αργότερα θεωρητικοποίησα (…)

Ήμουν λοιπόν φιλόσοφος και ως φιλόσοφος ενεργούσα εξ αποστάσεως, μέσα από το καταφύγιό μου της Σχολής, μακριά απ’ τον πανεπιστημιακό κόσμο, που ούτε τον αγάπησα ούτε τον σύχνασα ποτέ μου. Κανόνιζα τις υποθέσεις μου μόνος, χωρίς τη βοήθεια των βιβλιοθηκών, μέσα σε μια μοναξιά που ερχόταν από μακριά και που την αναγόρευα σε θεωρία της σκέψης και της συμπεριφοράς. Να δρας εξ αποστάσεως σημαίνει επίσης να δρας χωρίς να βρέχεσαι, πάντοτε σε δεύτερη θέση (ο σύμβουλος,  ο μυστικοσύμβουλος της του Νταέλ και των διευθυντών της Σχολής), δεύτερη θέση, δηλαδή προστατευμένη και συνάμα επιθετική, αλλά πάντοτε πίσω από την κάλυψη αυτής της προστασίας. Το να είναι ο «δάσκαλος του δασκάλου» ήταν πάντοτε κάτι που με διακατείχε, αν και ανομολόγητα. Αλλά ακριβώς σ’ αυτή την απόσταση, που την προστάτευαν οι δάσκαλοι απέναντι στους οποίους έπαιρνα τις αποστάσεις μου και που στην πραγματικότητα με ευχαριστούσε, κατείχα μια σχέση διεστραμμένη. Δεν ήμουν ο «πατέρας του πατέρα», αλλά η μητέρα του υποτιθέμενου δασκάλου μου που του επέβαλα να πραγματοποιήσει, μέσω τρίτου προσώπου και της επιθυμίας του τρίτου, τη δικιά μου αλλοτριωμένη επιθυμία. (…)

Το λάιτ μοτίβ της μοναξιάς έρχεται και επανέρχεται, όπως κι εκείνο της υπευθυνότητας. Πόσες φορές δεν επανέλαβα ότι τόσο στην πολιτική όσο και στη φιλοσοφία δεν έκανα τίποτε άλλο από το να παρεμβαίνω, μόνος εναντίον όλων -οι αντίπαλοί μου μ’ έκαναν πολλές φορές να το αισθανθώ-, «αναλαμβάνοντας το κόστος και τους κινδύνους». Ναι, ήξερα ότι ήμουν μόνος, ότι διέτρεχα τεράστιους κινδύνους, μου το ‘δειξαν να το καταλάβω, αλλά το ήξερα πάντοτε από πριν. Διαβάζοντάς με όμως κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι δεν είχα διαρκώς συνείδηση και της ολοκληρωτικής μοναξιάς μου απέναντι στην ίδια την παρέμβασή μου και απέναντι στην ευθύνη μου, που τελικά έπεφτε μόνο στους ώμους μου, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι δεν είχα πλήρη συνείδηση «του κόστους και των κινδύνων» στους οποίους η μοναξιά μου και η ευθύνη μου με εξέθεταν. Κανείς δεν μπορεί να εκπλήσσεται γιατί υπήρξαν τόσοι και τόσοι αναγνώστες που αναγνωρίσθηκαν μέσα σ’ αυτή την μοναξιά, τη δική τους, μέσα στην ευθύνη που αναλάμβαναν προχωρώντας στις θέσεις μου, στους συνυφασμένους με τις πολιτικές επιπτώσεις κινδύνους που διέτρεχαν. Πάντως αυτοί δεν ήταν όλωσδιόλου μόνοι, μια και είχα προηγηθεί και μπορούσα έτσι να τους χρησιμεύσω ως υπέγγυος και δάσκαλος (κύριος εν κυριαρχία), ακριβώς γιατί ήμουν ο πρώτος και επομένως μόνος σ’ αυτή την πρωτοβουλία».

(Από το εξαντλημένο πλέον «Το μέλλον διαρκεί πολύ  – Τα γεγονότα», μτφ. Αγγελος Ελεφάντης, Ρούλα Κυλιντηρέα, εκδ. Ο Πολίτης, 1992. Το βιβλίο που ο Αλτουσέρ έγραψε μετά τον φόνο της γυναίκας του το 1980, ενώ ο ίδιος έπασχε από μανιοκαταθλιπτική ψύχωση)